Hà Sĩ Phu – Bức tranh vân cẩu
17/09/2009 | 12:08 chiều | 23 Comments
Category: Chính trị - Xã hội
Thẻ: Trang BauxiteVietnam > Viện IDS
IDS tự giải thể để phản đối, để khỏi phải chui vào vòng tay kiểm soát.
Đấy là một hành động tích cực, không phải tiêu cực.
Sự nghiệp dân chủ hóa xã hội (để cứu nước và xây dựng nước) về hình thức tạm có 3 kiểu, từ gần đến xa, rồi thoát khỏi. IDS là khá gần, bauxitevietnam là hơi xa một chút, những kiểu khác thì xa hơn… Tất cả còn đang chuyển hóa.
Xã hội dân sự vốn đa dạng, nhưng hơn thế, sự đa dạng còn là SỰ BẮC CẦU nhất thiết phải có cho một công cuộc đổi mới chân chính, hòa bình, nhưng vô cùng khó khăn và nghệ thuật.
Chủ nghĩa Marx, về triết học thì nhấn mạnh tính đa dạng phong phú của thế giới, nhưng về chính trị lại muốn tạo ra một hệ thống thuần nhất, thâu tóm về một mối, chống lại tính đa dạng, nên đây là một chủ nghĩa tự mâu thuẫn, về bản chất là tự mình phải chống lại mình, không phải để tiến lên mà là để trở về với quy luật.
Đảng Cộng sản Việt Nam đang lo ngại và đã phản ứng trước hiện tượng “tự diễn biến”, nhưng hiện tượng tất yếu này không gì cản được, chính Quyết định 97 đã tham gia và thúc đẩy cho sự tự diễn biến nhanh hơn. Đảng Cộng sản nhất định sẽ tự chống mình bằng cách tự nhiên cứ tạo ra những nhân tố và cứ tích cực tham gia vào sự “tự diễn biến”, một cách vô ý thức là chủ yếu. Thậm chí càng cố giữ chặt lại thì càng kích thích sự bung ra. Sự chuyển hóa sẽ thành “bức tranh vân cẩu” mỗi lúc một khác. Người quen nếp nghĩ ổn định sẽ thấy ngỡ ngàng.
Ngày IDS tự giải thể (bị bức tử chứ ai chẳng muốn tồn tại), tôi có hơi buồn (cho sự đời) nên chia sẻ mấy câu ngẫu hứng, chẳng biết là chia buồn hay chia vui:
Cuộc mới sinh sôi[1]
(Viết tặng bauxitevietnam và IDS)
Hiền tài là nguyên khí quốc gia
Ai có thể nhốt khí thiêng vào lọ?
Mười sáu vị đồng thanh giải thể
Những Hoàng Tụy, Chu Hảo, Quang A
Nguyên Ngọc, Tương Lai, cùng là Duy Hiển
Có Kim Hạnh, có Phạm Chi Lan
Có Phan Huy Lê, có Phan Đình Diệu
Có Đăng Doanh, có Nguyễn Trung
Có Đức Nguyên, Quốc Huy, Việt Phương, Sơn Phước!
Điểm binh
Đủ, mười sáu vị anh tài đi trước.
Nghe có bác Sáu Dân cùng bước
Quyết định 97 rồi lẽo đẽo… theo sau.
Bóng tối dù có bao vây
Những ngọn nến dẫu còn le lói
Nhưng mưu mẹo phải đi lòng vòng
Ánh sáng phóng theo đường thẳng
Ba trăm ngàn cây số một giây.
IDS một ngày giải thể
Bô-xít anh em treo rủ… một ngày thôi.
Nhích lại đây, ta đã hiểu nhau rồi
Có cái chết gieo mầm sự sống
Một ngày buồn báo hiệu những ngày vui!
Tim óc đây điểm tô nền gấm vóc,
Một cuộc tàn là cuộc mới sinh sôi!
Một ngày Mười-Năm-Chín (15-9-2009)
© 2009 Hà Sĩ Phu
© 2009 talawas blog
[1] Có sửa đổi so với bài đã đăng trên bauxitevietnam
Tôi không hiểu tại sao ông lại cứ vơ những gì không tốt đẹp của hiện thực vào Chủ nghĩa Marx thế nhỉ. Cái trò lập lờ này quá kém cỏi. Marx có bao giờ nói hay viết về những điều mà Đảng cộng sản Việt Nam đang làm đâu?
Mong tác giả hãy suy nghĩ trước khi viết. Đừng lập lờ kiểu đó để vu oan cho chủ nghĩa Marx. Đã không biết rõ thì tốt nhất là đừng viết!
Một lần trước đây tôi có chất vấn ông Hoà Nguyễn về chuyện ông đổi năm sinh của Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam từ 1960 thành 1961, đồng thời đổi năm J.F.Kennedy nhậm chức Tổng Thống Hoa Kỳ từ 1961 thành ra 1960, để đi kết kết luận là sự thành hình của MTGPMN là hậu qua của chính sách trực tiếp tham gia vào chiến tranh của nội các Kennedy. Ông HN có trả lời rất dài, nói đủ thứ chuyện, chỉ không nói về sự “lẫn lộn” của mình.
Lần này cũng tương tự, “trả lời” của ông HN thật dài, nói từ chuyện PCT sang đến việc thờ phượng HCM… chỉ không trả lời vào chất vấn v/v ông HN cho rằng vì đường lối cải cách của cụ Phan Chu Trinh “bị nhiều ngưòi Việt chỉ trích” (chỉ có Pháp là thích) mà từ “cải lương” phải mang nghĩa xấu!
Nhưngt tôi KHÔNG hứa từ nay sẽ không có ý kiến về các ý kiến của ông HN, nhưng tôi sẽ không để ý đến câu trả lời của ông nữa. Tôi sẽ vẫn tiếp tục phân tích ý kiến của ông HN nếu tôi đọc và thấy cần thiết là quá đủ. Còn lại là chuyện của người đọc.
Trả lời ông Lê Văn.
Ngay câu đầu góp ý đó tôi đã viết:
“(cải lương) …được (Đảng CS và nhiều người khác) dùng để chỉ đường lối cải cách của ông Phan Châu Trinh trong thập niên 1930 (lúc đó PCT đã mất nhưng phong trào ông khởi xướng vẫn còn ảnh hưởng)”. Tôi cũng viết thêm bên dưới góp ý đó ông PCH mất năm 1926.
Ông Phan Châu Trinh được hàng vạn người đưa đám thì không phải sau khi ông chết là hết, mà nhiều người ngưỡng mộ (chưa kể những đồng chí cũ) còn muốn tiếp nối con đướng cải cách ông đã đưa ra. Khi uy tín ông dã lên cao đến mức như vậy thì tất nhiều nhiều người yêu nước lúc đó vẫn muốn sử dụng tên tuổi ông trong việc làm thay đồi đất nước VN và chính sách thực dân của Pháp (so sánh với chuyện ông HCM sau khi chết cho tới ngày nay người ta còn đề cao tư tưởng ông lúc còn sống, thậm chí đem ảnh tượng vào chùa thờ, và chắc còn có ý định biến ông thành thần thánh như Trần Hưng Đạo, nếu không là bồ tát)). Đến thập niên 1930, nhiều đảng phái chống Pháp, chỉ kể đảng Cộng sản và Quốc Dân đảng, đều có khuynh hướng cấp tiến, hay cực đoan hơn, muốn làm cách mạng chứ không đòi hỏi cải cách, thậm chí muốn tranh đấu bằng vũ lực. Khi có nhiều khuynh hướng chính trị khác nhau như vậy, để giành sự ủng hộ của quần chúng, các phe nhóm đương nhiên hê phán, chỉ trích đường lối, chủ trương của nhóm khác, và phong trào cải cách theo PCT được gọi cải lương như vậy, nhưng từ nghĩa tốt ban đầu chuyển qua nghĩa xấu, coi như bất cập với tình thế mới. Ngay trường hợp của ông Phan Bội Châu khi còn sống vẫn bị Lý Thụy nói với nhóm thanh niên Tâm Tâm xã (Lâm Đức Thụ, Hồ Tùng Mậu) như sau: ” Ông PB Châu là người yêu nước, nhưng bảo thủ, và đã già quá không thể tiếp thu được nhận thức mới (tức chủ nghĩa CS)”. Giữa QĐD và CS sau này sự chỉ trích nhau còn gay gắt hơn nhiều.
Tại sao trong Nam gọi tuồng kịch có ca nhạc cổ là “cải lương”? Tôi nghĩ ai cũng biết những người sáng lập ra loại tuồng kịch mới đó cho họ đã canh tân nhiều từ loại tuồng cổ là “hát bội” từ trước đã có ở miền Trung (nhất là ở Bình định) và phổ biến ở các làng xã trong Nam. Là một hình thức tuồng kịch cách tân, mới và hay hơn, nên họ (hãnh diện) gọi đó là “cải lương”. Một từ ngữ lúc đó mang ý nghĩa rất đẹp, và thật sự từ lúc ra đời cải lương đã được khán giả hoan nghênh cho đến khi bị tân nhạc, kịch nói phỏng theo tây phương đè bẹp, để nay trở thành một hình thái nghệ thuật bị xem thường, coi như chỉ giới bình dân mới thưởng thức.
Có lẽ từ nay tôi không trả lời những gì ông Lê văn nói về góp ý của tôi, vì sợ làm phiền người khác phải đọc lại những điều ai cũng biết.
Hòa Nguyễn: “[…] nguời Pháp coi ông (Phan Chu Trinh) là nhà chính trị ôn hòa, nhưng nhiều người Việt chỉ trích là không đáp ứng được ước vọng đòi tự chủ cho dân tộc. Do đó từ “cải lương” mang ý nghĩa không tốt […]”.
Ông HN lại phải “gài” vào ý kiến mình một vài “hỏa mù” mới xong!
Cụ Phan về lại VN có vài tháng, diễn thuyết được hai lần ở Sài Gòn, thì qua đời. Đám tang của cụ có sự tham dự của các giới thanh niên, trí thức Sài Gòn. Thanh niên cả nước tự động tổ chức truy điệu, để tang cụ Phan. Thế nhưng theo ông HN thì cụ Phan bị NHIỀU người Việt chỉ trích! Ông cho vài thí dụ được thì tốt, chứ tôi chỉ biết có ông Hồ Chí Minh hay Nguyễn Ái Quốc nào đó ở Pháp đã chỉ trích cụ (theo sách của Nguyễn Văn Đương viết về PCT). Cũng thế, không có chuyện “DO ĐÓ từ “cải lương” mang ý nghĩa không tốt”.
Ở trong Nam, từ “cải lương” chỉ nói về bộ môn kịch hát, đôi khi dùng để ám chỉ ngươi hơi bị mầu mè). Theo tôi, chỉ có ở miền Bắc mới dùng từ “cải lương” trong nghĩa chính trị – chỉ khuynh hướng cải cách từ từ (reformist), ngược với “cách mạng” (làm cái rụp!).
Thưa, mải viết mấy câu bình luận ngắn, tôi quên một điều quan trọng: cả hai chữ “cải lương-reformisme” và “cách mạng-revolution”, trải qua nhiều năm, nhiều sự cố, nhiều lĩnh vực, đã được dùng với rất nhiều sắc thái khen chê khác nhau.
Hai khái niệm có vẻ đối chọi, nhưng cả hai chữ lại đều mang sắc thái không xác định, “cách mạng” có khi dùng với nghĩa tốt, có khi dùng với nghĩa xấu, chữ “cải lương” cũng vậy. Cả hai thuật ngữ đều đã bị “nhiễu”.
Tôi đơn cử trường hợp của bản thân, khi so sánh đường lối Phan Chu Trinh (được gọi là cải lương) và Nguyễn Ái Quốc (được gọi là cách mạng) thì tôi yêu “cải lương” hơn “cách mạng”. Nhưng trong lời bình về phương sách IDS (mà nhiều người cho là cải lương) thì tôi lại hơi chê “cải lương”, mong có thêm một chút “cách mạng”, với nghĩa thay đổi căn bản hơn, triệt để hơn (chứ không có nghĩa nổ bùng, lật đổ!).
Tôi thật không dám tham gia vào việc gỡ rối cho hai thuật ngữ vốn rất rắc rối này, nên tự thấy nếu mình đừng dùng chữ “cải lương” (có thể hiểu nhiều cách khác nhau) thì hơn.
Tôi chỉ muốn nói: Nếu IDS vẫn đứng trong quỹ đạo của Đảng một cách “phải đạo” mà phát biểu những chân lý khoa học nhằm tác động để Đảng thay đổi thì chỉ là không tưởng!
Có dám ra khỏi quỹ đạo ấy (cái quỹ đạo bảo vệ sự lãnh đạo độc tôn toàn trị của Đảng) mới có thể lý luận cho rành mạch.
Đứng trên lập trường của Đảng để cải tạo tình hình thì ví như con trâu đã bị buộc vào gốc tre, có cựa quậy xung quanh vẫn bị sợi dây thừng giữ lại.
Thứ nhất, anh Huy nói về bản Tuyên Ngôn và một số lời bình trên talawas. Tôi không nghĩ ông Uy dùng từ “cải lương” để “miệt thị”. Thứ hai, kể cả nếu từ “cải lương” được dùng để miệt thị trong Tuyên Ngôn, thì đó cũng không phải lý do để ta phải thay “cải lương” bằng “cải cách”. Bản Tuyên Ngôn đả kích rất nhiều thứ khác, chẳng nhẽ ta phải đổi hết tên cho chúng à? Anh Huy định thay “tổ chức việc từ thiện” và “bảo vệ súc vật” bằng gì? Ngoài ra, đoạn văn tôi trích của Trần Dân Tiên dùng từ “cải lương” một cách hoàn toàn trung hòa.
Như đã nói, từ “cải lương” có hai nghĩa. Anh Huy đòi thay “cải lương” bằng “cải cách” vì một lý do: anh để màu sắc của nghĩa thứ nhất ám vào nội dung của nghĩa thứ hai. Điều này dễ hiểu: từ trước đến giờ anh chỉ biết nghĩa thứ nhất mà thôi.
Tôi nghĩ anh Huy dùng từ “miệt thị” vì chữ “cải lương” vẫn mang sắc thái…cải lương Nam Bộ đối với anh.
Bác nghĩ khi bản tuyên ngôn ĐCS dùng từ “cải lương” thì có ý miệt thị không?
Anh có chắc anh thích nghe cải lương hơn các bài hát cách mạng không?
Dạ, chắc ạ. Các bài hát cách mạng thì chiều nào tôi cũng cũng thấy nghi ngờ hết ạ. Giống như trong sách Animal Farm.
Nếu ta muốn nói rằng con đường cải lương (reformist approach) của X là sai lầm, tôi không thấy có cách nào khác ngoài nói rằng con đường cải lương của X là sai lầm.
Tôi không phải dân ngôn ngữ học nhưng tôi thấy hình như có cách khác. Thí dụ như dịch “reformist approach” thành “con đường cải cách” xong rồi nói rằng “con đường cải cách của X là sai lầm”.
Tôi nhớ ở VN từ “cải lương” được (Đảng CS và nhiều người khác) dùng để chỉ đường lối cải cách của ông Phan Châu Trinh trong thập niên 1930 (lúc đó PCT đã mất nhưng phong trào ông khởi xướng vẫn còn ảnh hưởng). Ông PCT chủ trương bãi bỏ chế độ phong kiến, lề lối cai trị của quan lại, để Pháp trực trị Trung kỳ và Bắc kỳ, nhưng dân được bầu ra các cơ quan quản trị từ làng đến tỉnh (như hội đồng quản trị ở Nam kỳ lúc đó). Ông viết báo, thuyết trình về “Quân trị và Dân trị”. Nói chung, chế độ chính trị không thay đổi (Pháp vẫn bảo hộ VN), nhưng có thay đổi về hành chính, cách quản lý ở địa phương, theo hình thức và chiều hướng dân chủ của Pháp hay các nước Âu Mỹ. Thấy rõ đây chỉ là (tạm) thỏa hiệp với Pháp, để nâng cao dân trí, và để người VN tập tành sử dụng quyền dân chủ, chứ chưa phải đòi lại độc lập hoàn toàn, cho nên nguời Pháp coi ông là nhà chính trị ôn hòa, nhưng nhiều người Việt chỉ trích là không đáp ứng được ước vọng đòi tự chủ cho dân tộc. Do đó từ “cải lương” mang ý nghĩa không tốt, tuy cải lương có nghĩa cũng như cải thiện, hay cải cách. Nhưng nếu xét công bằng thì cho đến năm ông PCT qua đời (1926), chuyện giành lại độc lập từ tay Pháp còn là không tưởng.
Từ những năm 1980, ở VN có cuộc đổi mới kinh tế, nếu cho đó là “duy tân” thì hơí quá (khi nghĩ đến cuộc Duy tân của Nhật), nhưng nếu cho là cải lương nhiều người sẽ không bằng lòng về từ ngữ. Có lẽ đó là một cải cách có giới hạn về phạm vi và tầm mức. Nhưng hoạt động của IDS không thể coi là cải lương, dù cho là có ý nghĩa tốt (xin được nhắc: cải lương cũng không khác nghĩa với cải thiện). Tôi (tạm) hiểu IDS theo tên gọi là một tổ chức tư nhân muốn đóng vai trò tìm hiểu, “nghiên cứu” nhiều mặt của đời sống, ở nhiều lãnh vực sinh hoạt khác nhau như về xã hội, giáo dục, kinh tế, tài chính (không nghe nói về chính trị) để đưa ra những nhận định, và đề nghị họ thấy cần thiết cho việc “phát triển đất nước”. Phải nói thêm nhiều người trong số họ có kiến thức và kinh nghiệm chuyên môn, lại có uy tín, nên nhiều hy vọng họ đưa ra được những nhận định chính xác, những đề nghị thiết thực, và được nhiều người, nhất là giới lãnh đạo lắng nghe. Cho tớí khi giải thể, họ chưa làm được gì nhiều, và đó không phải là lỗi của họ. Như là một viện nghiên cứu, họ cần tiền để sinh hoạt, và có thể phải cần rất nhiều tiền, nhưng không nghe được nhà nước cấp quỹ, mà nghe nói công an đặt nghi vấn họ nhận tiền từ nước ngoài (theo thư ngày 16-1-09 của ông Nguyễn Quang A gửi các cấp lãnh đạo và Thứ trưởng Bộ Công an, tôi đọc trên Thông Luận). Tôi nghĩ hoạt động của IDS bị theo dõi và ngăn trở từ lâu, và Quyết định 97 chỉ là bước cuối cùng nhằm vô hiệu hóa việc làm của IDS, nếu họ còn cố gắng hoạt động.
Dù sao tôi thấy họ không phải đi theo con đường cải lương như ông V. Quốc Uy nói, và cũng không nhằm phục vụ nhà nước để duy trì chế độ. Họ muốn phát triển đất nước nói chung vì lợi ích của người dân, trong khả năng, điều kiện, phương tiện họ có được.