Paul Krugman – Cung, cầu và thức ăn Anh quốc
05/04/2009 | 3:49 sáng | Chức năng bình luận bị tắt ở Paul Krugman – Cung, cầu và thức ăn Anh quốc
Category: Kinh tế - Môi trường, Thế giới
Thẻ: Anh quốc > kinh tế > krugman > thức ăn
Đỗ Kh. dịch
Người Mỹ chúng ta ưa khoe khoang về sự phát triển xoay chiều từ bại sang thắng của kinh tế Mỹ trong thập niên 90, nhưng có thể nói là nước Anh, nơi tôi vừa đi thăm trong mấy tuần đây, mới là mẫu mực của việc này trong thế giới tiên tiến. Vào lúc tôi bắt đầu sang bên đó thường xuyên vào khoảng đầu thập niên 80, thì London là một thành phố xộc xệch và xuống dốc, các vùng kỹ nghệ cũ thì là những khu vực hoang tàn la liệt công nhân thất nghiệp và nhà máy đóng cửa. Nhưng ngày hôm nay thì London núng níng và sung túc, rộn ràng đủ thứ tiếng của những người trẻ Châu Âu, đặc biệt là người Pháp, vượt eo biển để sang đây tìm những việc làm giờ không có được ở bên nhà. Cách nào mà kinh tế Anh lại trỗi dậy như vậy là một vấn đề phải nghiên cứu kỹ, còn chính phủ Lao Động có thể tiếp tục nuôi đà tiến này không lại là một câu hỏi thứ nhì.
Nhưng tôi sẽ không tìm cách trả lời các câu này, bởi vì tôi đang nghĩ đến, là miếng ăn. Thì, tôi nào phải Marcel Proust (mà này bánh madeleine là thứ bánh quái gì ?), nhưng sự thay đổi trong miếng ăn quen thuộc của người Anh đủ để làm ngay cả một nhà kinh tế học cũng phải suy tư về cuộc sống, thế giới và tính chất của xã hội tiêu thụ.
Nếu nhớ lại ngày trước, thì thức ăn tại Anh Quốc hiện đại là điều đáng ngạc nhiên nhất. Thức ăn Anh nổi tiếng rất đúng về cái dở, cá chiên và bánh khoai chiên (chip) mỡ màng, bánh bao thịt heo xay (pork pie) sền sệt… và càfé uống như là nước rửa chén. Giờ, ngược lại thì không những ăn ngon đã đành mà thứ thức ăn truyền thống kinh hãi này muốn kiếm cũng không còn thấy nữa. Việc gì đã xảy ra vậy?
Trước hết có lẽ là phải trả lời tại sao đầu tiên đồ ăn Anh lại lâm vào thảm trạng tệ hại này. Đồ chừng đúng, chắc thủ phạm chính là sự đô thị hóa và kỹ nghệ hóa sớm sủa tại nơi đây. Hàng triệu người phải rời xa nông thôn và nguồn cung cấp gia vị truyền thống. Tệ hại hơn là việc này lại xảy ra trong lúc kỹ thuật cung ứng thực phẩm cho đô thị còn phôi thai : thời Nữ hoàng Victoria thành phố đã hơn một triệu dân nhưng phần lớn thực phẩm được vận chuyển đến bằng bè do ngựa kéo. Vì thế nên người bình thường, và ngay cả tầng lớp trung lưu phải nấu bếp với đồ hộp (đậu hà lan lèo xèo xốp!), thịt phải giữ lâu (bánh bao như đã nói) và các loại rau quả không cần giữ lạnh (như là khoai tây để dùng làm bánh chiên).
Nhưng vì sao thức ăn Anh vẫn dở y sau khi đã có tàu bè và xe lửa điện lạnh, thực phẩm đông đá (dù sao thì cũng còn hơn là đồ đóng hộp) và sau cùng là ngay cả rau cá tươi được vận chuyển bằng hàng không ? Giờ thì ta mới bàn đến kinh tế học, và đến những giới hạn của lý thuyết kinh tế truyền thống. Câu giải đáp phải là, đến khi người Anh thị tứ có phương tiện để ăn được ngon hơn thì họ đã đánh mất khẩu vị. Biết ăn ngon cần phải học tập và một người Anh trung bình, nói là vào khoảng năm 1975 đi, chưa hề có được một bữa ăn ngon thì làm sao mà biết đòi hỏi. Vì người tiêu dùng không đòi thức ăn ngon cho nên vậy là họ được toại nguyện, mặc dù có số muốn cải thiện nhưng không đủ làm thay đổi cán cân.
Thay đổi trong lãnh vực này, khi xảy đến, có thể là nhờ di dân từ nước ngoài một phần (Tuy trước đây, người nhập cư chỉ cần xuống cấp để ngang hàng với tập quán địa phương, tôi nhớ là một bận vào năm 1983 đến một nhà hàng Ý vào loại khá đắt tiền, khách được cho biết là nếu muốn ăn pasta tươi thì phải gọi điện thoại đặt trước.) Phần thứ nhì, và có lẽ quan trọng hơn trong việc thay đổi này, chắc là nhờ sự sung túc gia tăng cho phép người dân đi nghỉ phép và du lịch ở nước ngoài. Làm sao bạn có thể tiếp tục nuốt xúc xích sau khi đã nếm mùi foie gras ? Quá trình này cứ theo đà mà tăng trưởng: khi đã có một số người biết ăn ngon đủ để cho các cửa tiệm và nhà hàng phục vụ, thì đây lại giúp vào việc phát triển khẩu vị văn minh cho thêm một số quần chúng khác.
Việc trên đây thì liên hệ gì đến kinh tế học? Ý nghĩa của một hệ thống thị trường là để phục vụ người tiêu dùng, mang lại cho ta những gì ta muốn và như vậy đạt đỉnh cao nhất của phúc lợi tập thể. Nhưng lịch sử của thức ăn Anh Quốc cho thấy là ngay trên một địa hạt căn bản như là ăn uống, một kinh tế thị trường tự do vẫn giậm chân lơ lửng ở một tình trạng cân bằng xấu vì cái tốt không được đòi hỏi vì chưa hề đuợc cung cấp, và không hề đuợc cung cấp vì không đủ người đòi hỏi.
Ngược lại một trạng thái cân bằng tốt cũng có thể bị đánh đổ. Ta thí dụ một nước ăn uống sành sỏi bị những nhà cung cấp thức ăn tồi xâm lăng. Thì vẫn biết ai thích gì thì cứ việc tiếp tục ăn nấy, nhưng nếu thị trường truyền thống bị thu hẹp lại, ý thích của những kẻ sành miệng bị giới hạn dần, gu tốt này ngày càng khó phổ biến và khó thưởng thức, làm xuống dốc cả đám. Việc láng giềng gần nhất của họ dẫy nảy lên khi bánh donut đe dọa bánh croissant vẫn làm người Anh buồn cười. Họ lại càng vui khi người Pháp kinh hòang mà phát hiện ra McDonald’s lại là món ăn chính thức của World Cup. Nhưng sự lo sợ của nước Pháp không phải là hoàn toàn kỳ quái (Kỳ quái thì vâng, nhưng chẳng phải hoàn toàn.)
Những vấn đề này, nếu so với tiền Yen đang tụt dốc hay tẩy trừ sắc tộc ở Kosovo thì bé bằng hạt bắp. Nhưng thế thì cũng làm ta tư duy đôi chút, ngô ra ngô và khoai ra khoai.
7/20/1998
Bình luận
Không có bình luận (bài “Paul Krugman – Cung, cầu và thức ăn Anh quốc”)