Quỳnh Nhiên – Belgrade: Một lời kết
15/06/2010 | 1:00 sáng | 1 bình luận
Category: Thế giới
Thẻ: Belgrade
Bạn có lên kế hoạch cho cuộc đời bạn không nhỉ? Phần lớn người Mỹ sẽ khuyên bạn nên làm như vậy. Thật cám ơn thay những cuốn sách tâm lý phổ thông, tu bổ bản thân đại loại như “sắp xếp cuộc sống trong 30 phút”, “kỹ năng sống cho những thằng ngốc”, vân vân và vân vân. Các vị cố vấn trong trường học sẽ hỏi trắc nghiệm bạn như sau: hãy tưởng tưởng cuộc sống của em trong 5 năm và trong 10 năm. Những người phỏng vấn việc làm không ai bảo ai sẽ hỏi bạn về vai trò nghề nghiệp của bạn 5 năm nữa trước khi họ cho bạn mó vào kế hoạch 401K của họ. Một người bạn học cũ của tôi có lần nói: “Anh Hoàng (bạn trai cũ cô ta) dự định đâu ra đó. Ảnh biết khi nào ảnh mua xe hơi mới, khi nào ảnh mua nhà và khi nào ảnh lấy vợ.” Cứ như vầy, theo tôi nghĩ, anh Hoàng sẽ biết được ngày nào nhiễm thể của anh và vợ tương lai của anh xoắn lại để tạo thành một đứa con đúng kế hoạch. Ở Mỹ, bạn đọc “7 cách sống của những người có hiệu quả cao” (7 habits of highly effective people) để biết cách chọn lựa những việc nào nên được ưu tiên, để làm cách nào đạt được tiềm năng của bạn và tận hưởng cuộc sống nhiều nhất. Người Mỹ có nhiều cái hay như vậy đó và đôi khi họ cũng đúng.
“Chúng tôi không có bản hoạch định ngân khố.” Ông sếp cũ của Katka, cô bạn Séc cùng phòng với tôi ở Sarajevo, nói với cô ấy khi cô muốn xem kế hoạch của công ty. “Nhưng đây là một ngân hàng, các ông phải có một kế hoạch về ngân khố chứ.” Cô khăng khăng. “Katka, đây là vùng Balkan, chúng tôi không có kế hoạch gì cả, cô phải tập cho quen đi.”
Làm sao bạn có thể hình dung cuộc sống của bạn trong 5 năm sau khi thành phố bạn đang ở bị phong tỏa suốt 3 năm, một cuộc phong tỏa thủ đô lâu nhất trong lịch sử cận đại? Bạn có thể hình dung được nghề nghiệp của mình khi chỉ cần đi đến trường là bạn đã trở thành mục tiêu của những tay bắn tỉa không? Viễn cảnh nào bạn có thể hình dung cho tương lai mình nếu như người hàng xóm ngày hôm qua của bạn hôm nay chĩa súng vào bạn? Thời điểm bạn có chiếc xe hơi đầu tiên, căn hộ đầu tiên, lấy vợ/chồng không có nghĩa lý gì nếu như tên họ của bạn khai tử bạn.
Nhưng bài viết này không hẳn về Sarajevo mà là về một nơi, về những con người đã góp phần viết kịch bản tạo nên những bóng ma của thành phố đó.
Chính thức từ ngày hôm nay, một trong những kế hoạch của tôi là tôi sẽ đi tới tất cả các nước châu Âu. Tại sao? Nhiều người hỏi tôi. Đâu biết được, một kế hoạch là một kế hoạch thôi. Có một vài đất nước mà bạn nhất định phải ghé thăm như Pháp, Ý và Tây Ban Nha. Có những nước như Anh chẳng hạn, thật tiện lợi khi mà các chuyến bay quốc tế đều dừng ở đó. Có những nước mang đầy vẻ kì bí khêu gợi sự tò mò như Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ. Lại có những nước mà bạn bay cái vèo vào ngày nghỉ cuối tuần vì nếu không đi là dại với giá vé khứ hồi chỉ tốn 30 Euro như là Đan Mạch. Có nước như là Đức bạn đi chỉ để mà bước qua vùng biên giới rồi quay trở lại nhằm lấy cái tem mới trong hộ chiếu để tiếp tục ở lại Séc một cách hợp pháp. Có những nước bạn tới chỉ để nói tôi đã tới đó rồi và gạch tên nó ra như là Andorra. Và có những nước nằm sâu trong trí óc bạn và bạn sẽ không có được sự thanh thản chừng nào bạn chưa đặt chân tới đó.
Nhưng mà có một điều phiền to. Từ “Serb” gợi cho tôi một cảm giác không mấy thiện cảm. Không có gì đúng và sai ở đây, điều này tuyệt nhiên là một vấn đề tâm lý. Tôi nghĩ đó là cảm giác đại chúng mà tôi có sau khi ở Sarajevo. Cuộc chiến tranh ở Bosnia không còn là một mẩu tin trên TV và người Bosnia không còn là những cái tên vô hình trên báo chí. Tôi đã ở với họ, đã uống bao nhiêu tách cà phê để nghe chuyện của họ. Dần dần, sự khổ đau từ quá khứ và sự căm thù trong hiện tại của họ tự lúc nào trở thành của tôi. Và vì tôi ở Sarajevo, thành phố của những người Bosniak (tức là người Bosnia theo đạo Hồi), tôi không có dịp và cũng không thèm đi kiếm người Serb để mà tìm hiểu về họ. Tôi rời đất nước này, yêu mến tất cả những gì Bosnia và ghét tất cả những gì Serb.
À, đôi khi tôi hơi vô duyên như thế.
Belgrade là thành phố xấu xí nhất…
Jelena đi thoăn thoắt như con thỏ kéo tôi hết con đường này đến con đường khác trong một thành phố rộng lớn, xám xịt, ô nhiễm và xấu như… ma. Tôi trộm mắt nhìn từng người Serb lướt ngang qua để tìm kiếm một điều gì đó, một cái gì để biện hộ cho sự ghét vô cùng tận của tôi. Tôi soi mói nhìn họ lâu lắm nhưng càng nhìn tôi càng không tìm thấy điều gì mới cả, ngược lại chỉ toàn thấy những điều quen thuộc. Thổ ngữ của người Bosnia, Croatia và Serb, lần nào nghe họ nói tôi cũng cảm thấy vui vui. Người vùng này nói chuyện cứ như đang hát hò, nhịp lên nhịp xuống, nhẹ nhàng như một dòng sông chảy. Người Séc nói thổ ngữ Tây Slavic, chắc ảnh hưởng nhiều từ Đức nên ngôn ngữ cứng ngắc và vô cảm, cố gắng cách mấy tôi vẫn không nhập tâm được. Người dân ở vùng Nam Tư cũ già, trẻ, nam nữ, họ nói chuyện sang sảng rõ ràng làm cho bạn có cảm giác nếu ở đây lâu hơn bạn sẽ hiểu họ muốn nói gì. Tôi liếc mắc nhìn các cô, các chị trưng diện diêm dúa, kiểu cọ đặc trưng cho đàn bà, con gái Đông Âu và đột nhiên tôi quay sang nói với Jelena, “Ê mày nè, tụi bay không có khác gì người Bosniak ở Sarajevo cả.” “Thì khác gì đâu.” Cô nàng đáp lời tôi và tiếp tục dẫn tôi đi miết. Tôi muốn hỏi họ về cuộc chiến tranh, họ nghĩ gì về Milosevic, họ hay cha mẹ họ có bỏ phiếu bầu lão ta không. Họ nghĩ gì về người Serb và người Hồi ở Bosnia? Liệu họ có ủng hộ và sẽ che giấu Radovan Kadrazic (đã bị bắt) và Radko Mladic, hai tên tội phạm chiến tranh đang bị truy nã bởi tòa án quốc tế? Có phải họ nghĩ họ là nạn nhân? Liệu họ sẽ xin lỗi cho những gì đã xảy ra? Sự độc lập của Kosovo? Tôi có quá nhiều câu hỏi, tôi biết tôi sẽ không có câu trả lời, nhưng không sao, vì tôi đang có một kế hoạch khác.
“Belgrade là thành phố xấu xí nhất…”, ngài kiến trúc sư Pháp Le Corbusier đã nói như thế. Và tôi cũng nghĩ như thế khi chuyến xe lửa chở tôi từ thành phố Novi Sad dần dần lê bước vào ngoại ô Belgrade. Từ đằng xa, tôi đã thấy một khu chứa rác khổng lồ, và khi xe lửa đi đến gần tôi há hốc miệng sững sờ khi thấy lố nhố lúc nhúc người đi qua đi lại, chui ra chui vào từ những túp lều chắp vá từ những miếng giẻ rách, những miếng ny-lông dơ bẩn, những cây gỗ xám xịt với những bánh xe tải. Ai mà có thể ở những chỗ như thế này ngoại trừ người vô gia cư và dân gipsi. Chắc là dân gipsi thôi vì nơi đây còn tệ hơn cả tiêu chuẩn nhà cửa cho người vô gia cư. Sau này tôi được biết là không những đám người này là gipsi, họ không phải là gipsi Serb mà là gipsi ly tán từ Kosovo. Thế cơ đấy, khổ cùng đinh cũng phân chia ra làm nhiều loại. Tôi đứng bật dậy, chĩa khẩu AK ra ngoài của sổ bắn lung tung (à đây là chiếc máy hình to tổ bố của tôi) làm trò cười cho đám học sinh Serb ngồi kế bên. Trong khi não bộ của tôi chưa kịp tiếp nhận hết những sáng tạo về “nhà cửa” của dân gipsi thì tôi lại bị sốc một lần nữa khi xe lửa chậm chạp đi vào Tân Belgrade. Hàng hàng lớp lớp những dãy nhà tập thể bê bối, màu bê-tông (tức là không sơn gì cả) từ đâu hiện ra chạy song song với xe lửa. Tôi cứ tưởng là sẽ không bao giờ nhìn thấy những sự tạp nhạp, nhặng xị như thế này nữa sau Albania, một trong những nước nghèo nhất châu Âu. Mà đâu phải tôi là dân gà mờ không được chuẩn bị tinh thần trước. Hơn 4 năm qua, tôi sống tuyệt đối ở Đông Âu, nơi mà những “phát minh” và siêu phẩm về kiến trúc cư xá theo kiểu cái hộp từ thời Liên bang Xô-viết vẫn tồn tại và hiện diện khắp nơi. Tôi lại còn được vinh hạnh sống hai lần trong những khu nhà tập thể đó, lần đầu ở Ba Lan và lần sau ở Séc. Vậy tại sao tôi bị sốc nhỉ? Dù gì Serbia cũng là Đông Âu, cá mè một lứa mà? Đúng nhưng mà sai. Đất nước Nam Tư dưới sự lãnh đạo của tướng Tito đã không đi theo đường hướng cộng sản nguyên mẫu của Liên Xô nên mặc dù cũng đeo mác “cộng sản”, Nam Tư là một cường quốc lúc bấy giờ, Stalin còn phải né. Bởi thế ngay lúc này, khi tôi nhìn Belgrade, thủ đô của một Nam Tư hùng mạnh ngày xưa, tôi không khỏi xót giùm cho họ. Và đây không phải là lần đầu tiên. Hai năm trước tôi qua Banat, khu vực đồi núi về phía Tây của Romania. Lúc chúng tôi đi dọc theo dòng sông Danube, chỗ con sông thắt nhỏ lại và từ bờ bên này bạn có thể nhìn thấy Serbia, một người trong đoàn nói, ngày trước dưới thời cộng sản, có biết bao người Romania cố gắng bơi qua sông vượt biên để tìm đường vào Nam Tư. Bây giờ bao nhiêu người Romania muốn nhập cư vào Serbia nữa? Họ đường hoàng là dân của Liên minh châu Âu (EU), trong khi những người thuộc nhóm Nam Tư cũ (trừ Slovenia) có mà ngoác miệng chờ 10 năm nữa. Tất cả cũng chỉ vì những cuộc chiến tranh không ra đâu vào đâu. Người Serb gây ra hết cuộc chiến này cuộc chiến khác chỉ để thua và mất cả chì lẫn chài. Ngày nay, người Slovak đã dùng đồng Euro, người Séc lần đầu tiên lên nắm chức vụ Chủ tịch EU, người Romania và Bulgaria thấp hèn ngày trước giờ cũng có thể ngạo nghễ dán chữ “EU” lên biển xe hơi của họ. Trong khi đó, người Bosnia và Serb phải bận rộn xóa đi những tàn dư chiến tranh của họ, truy tìm những tên tội phạm chiến tranh để mà ỷ ôi năn nỉ EU “xin cho em vào với”.
Tôi suy nghĩ vẩn vơ, nếu như dân tộc tính của Serb cũng giống như người Séc lè phè, nhún vai thây kệ bà nó khi Slovak bị tách khỏi Liên bang Tiệp Khắc, hay cười ré lên nếu bạn nói khếch tổ tiên của họ là người Ba Lan, Hung, Slovak, và lê la ở những quán bia ăn thịt bò hầm với bánh mì thay vì lên kế hoạch cho một đại cường quốc Tiệp-Áo-Hung, có lẽ lịch sử của họ đã rẽ sang một hướng khác.
Belgrade là thành phố xấu xí nhất…
Tôi đi vòng quanh Belgrade không có lấy một tấm bản đồ bỏ túi và những kế hoạch sẽ làm gì với cô bạn Serb tôi tình cờ gặp ở Andorra. Một sự tình cờ, tổng hợp nhiều sự cố tình cờ. Sẽ có bao nhiêu người rửng mỡ đi du lịch đến Andorra chỉ trong vòng 1 ngày? Bao nhiêu trong số họ lại chui vào cùng một nhà? Bao nhiêu người còn lại sẽ quay trở lại Tây Ban Nha ngày hôm sau? Bao nhiêu người trong số chừng ấy phải bay từ cùng một phi trường, cùng ngày, cùng vào lúc sáng để mà phải ngủ trên cùng một chiếc ghế đợi trời sáng? Và bao nhiêu người trong số họ đúng là người mà bạn muốn biết trong chừng ấy năm nay? Đó là cách tôi quen Jelena. Gặp người dưng nước lã trong những lần đi xa nhà làm tôi vỡ lẽ ra rằng trong cuộc đời này có những kẻ còn “mát dây” hơn mình và tôi vẫn còn bình thường lắm. Tôi không còn nhớ mình đã đi qua những đâu bởi tôi chỉ tập trung bám đuôi cô nàng và chăm chú nghe cô ta diễn thuyết tràng giang đại hải về giang sơn gấm vóc là đất nước cô ta và về những anh chàng trong cuộc đời của nàng nữa. Nơi dừng đầu tiên của chúng tôi là những tòa nhà và đài truyền hình bị NATO bom năm 1999. Đến bây giờ chúng vẫn bị bỏ hoang và nằm lộ liễu trên một con đường tấp nập xe cộ, phô ra những mảng cháy đen lõa lồ. Chính phủ Serb nhất định không sửa chữa vì họ muốn biến những tòa nhà này thành một viện bảo tàng sống để nhắc nhở mọi người không bao giờ được quên. Gì chứ cái trò nhớ dai, thù dai, ôm hận của bọn Balkan thì tôi rõ lắm. Đến lúc này tôi mới hiểu ra tại sao Marco, một sinh viên Serb, lại ghét Mỹ đến thế. 5 năm trước, khi chúng tôi đang ăn uống ở một nhà hàng tại Ba Lan, thì thấy một nhóm binh lính Ba Lan kéo vào bàn kế bên. Marko chỉ tay vào bọn họ và khinh khỉnh, “Xem tụi nó vênh váo cái mặt kìa! Thật đúng là Mỹ!”. Một anh khác cũng tên là Marko, người Croat, giải thích cho tôi, “Tại nước mày bom nước nó.”. Nhưng mà sao lại dính dáng Ba Lan vào, lúc đó tôi hoàn toàn không hiểu gì cả. Mãi về sau khi tôi ở Praha và theo dõi tin tức nóng hôi hổi về vụ Mỹ muốn đặt tên lửa và bệ phóng ở Ba Lan và Séc thì tôi biết thêm Ba Lan là đồng minh châu Âu mật thiết của Mỹ.
Chiến tranh sẽ không còn là chiến tranh nếu như không có số lượng thương vong. Sẽ không có số lượng thương vong nếu như không có xác chết. Trong tháng NATO dội bom xuống Belgrade, cuộc sống vẫn diễn ra bình thường vì 1) nếu như nghe bom dội mỗi ngày không giả điếc làm người bình thường thì chỉ còn nước hóa điên và 2) chỉ có những địa điểm quân sự là mục tiêu. Hơn nữa đây là chiến tranh xảy ra vào thời đại con người “ý thức” và “đề cao” những vấn đề về nhân quyền nên chính quyền Serb được báo cáo hẳn hòi nơi nào sẽ bị bom tấn. Vào ngày 23 tháng 4 năm 1999, 16 nhân viên đài truyền hình thản nhiên đi làm ca tối của họ cho đến khi quả bom của NATO rơi xuống. Gia đình của 16 nạn nhân khắc chữ “Tại sao?” bên cạnh tên họ trên bia đá đặt trước đài truyền hình. Tại sao một đài truyền hình lại nằm trong danh sách những mục tiêu tấn công của NATO? Nhưng tại sao giám đốc của đài truyền hình mặc nhiên cho nhân viên mình đi làm mặc dù biết rằng tòa nhà sẽ bị bom ngày hôm đó? Có phải tại vì tất cả vì một người và một người vì tất cả?[1] Vài nạn nhân của một lần dội bom thì nhằm nhò gì nếu như họ đưa đất nước Serbia của họ lên một vị trí cao hơn, để đưa đồng bào Serb thành nạn nhân của thế giới, đúng như sự tuyên truyền của chính quyền Milosevic.
Sau khi hít nửa buồng phổi khói bụi từ những chiếc xe hơi, xe điện chạy nhốn nháo trên những con đường hiện đại chật chội, nàng Jelena rốt cuộc cũng dẫn tôi đến pháo đài Kalemegdan đang đứng sừng sững nhìn xuống dòng sông Sava. Khi tôi ở Sarajevo, gần như là chiều nào tôi cũng ngồi uống cà phê Thổ với mấy bác quét dọn trong trường học. Họ chẳng hiểu tôi và tôi hiểu họ có chút xíu nhưng mà ngày này qua ngày khác họ vẫn mời tôi ở lại uống cà phê. Khi tôi nói tôi muốn đến Belgrade, bà Suja phàn nàn về con sông Miljaka cạn khô và bé xíu chảy qua thành phố Sarajevo. Nhưng khuôn mặt bà trở nên rạng rỡ hẳn khi bà nói “nhưng con sông Sava thì lớn thật lớn”, và bà giang rộng hai cánh tay, “Belgrade thật là xinh đẹp”. Lúc này, khi tôi đứng trên trên bờ thành, tôi nhớ lại lời bà Suja và cố nhìn xuống con sông đang chảy ở bên dưới để xem nó có ấn tượng gì mà có thể đem đến nỗi lấp lánh trong ánh mắt của người đàn bà 50 tuổi ấy. Nhưng tôi không cảm được gì cả. Thành phố này xấu quá đi mất và con sông này không có gì đặc biệt. Có lẽ một du khách như tôi chỉ có thể thấy Sava như một ụ nước nặng nề di chuyển từ nơi này sang nơi khác. Nhưng đối với Suja và các bác lao công, Sava là con sông chảy qua thủ đô đất nước Nam Tư hùng mạnh ngày trước, và nó đại diện quá khứ huy hoàng của họ.
Vì là một khách du lịch đến rồi lại đi trong một vài giờ, tôi quên mất rằng chính ở điểm này, nơi dòng sông Sava dừng lại để nhập với Danube rồi từ đó xuôi theo biên giới với Romania, chảy qua Bulgaria trước khi đổ mình vào Biển Đen, Le Corbusier chắc đã đứng hàng ngày ở đây vào lúc chiều tà khi ông thốt ra câu này: “Belgrade là thành phố xấu xí nhất nằm trên một điểm đẹp nhất trên thế giới.”[2]
Kết thúc
Chúng tôi đi bộ hết nửa ngày thì tôi mệt đờ ra và dừng ở một tiệm cắt tóc thời trang, trước ngồi nghỉ, sau thì để cho một cô thợ Serb cắt cho tôi một mái đầu rất Serb, với một cái mái ngắn ngủn bụp trước trán. Thông thường, khi tôi vác ba-lô đi thực địa những chuyện ruồi bu, tôi không làm trò màu mè, hoa lá cành như thế này. Chắc tôi muốn tạo một khoảng cách gần gũi với một người Serb nào đó. Nếu cô này tặng cho tôi một cái đầu thật mốt, tôi sẽ có cảm tình với cô nàng, dẫn đến tôi sẽ có cảm tình với một người Serb. Lý luận này cũng áp dụng được cho việc tôi mua cà rem. Tôi ăn cà rem thấy ngon và có cảm tình một chút với cô bán cà rem, dẫn đến cảm tình với một người Serb nữa. Định kiến về một dân tộc phần lớn bắt đầu từ một vài đặc điểm, cư xử từ một vài cá nhân như người ta hay nói con sâu làm rầu nồi canh. Trong nhiều trường hợp, bọn thiểu số cực đoan này lại gây nên tiếng vang vì chúng có mồm miệng to nhất. Vì thế chúng ta đánh đồng những nhóm thiểu số này với một cộng đồng lớn hơn mà chúng ta cho là họ đại diện. Nếu định kiến xuất phát từ vai trò của những cá nhân này, thì cách phá đi định kiến sẽ dừng lại từ những cá nhân khác. Trong 2 tiếng đồng hồ ngồi cắt tóc, tôi lầm bầm hy vọng cho tóc đừng bị cháy, kéo tỉa đừng cắt vào tai tôi, cô thợ không chém đẹp tôi vì tôi là dân du lịch, nói chung là đừng có bất kì trở ngại gì, dù nhỏ, xảy ra cho tôi. Vì nếu như thế, dám chừng tôi sẽ tru tréo (trong đầu) “biết ngay mà, tụi Serb chúng bay là như thế.” Tôi bước ra khỏi tiệm cắt tóc với mái tóc mô-đen mới ưng hết ý của mình, dẫn đến việc tôi thích người Serb thứ nhất. Tôi phấn khởi theo Jelena đến vườn bách thảo thành phố thăm bà xếp cũ của cô ta. Trước mặt tôi là một người đàn bà trạc ngũ tuần, rít thuốc, mặc một chiếc váy dài giống như những phụ nữ ở Sarajevo. (Như tôi đã nói ở trước, tôi đi tìm những gì thuộc Serb thì ít, về Bosnia thì nhiều.) Bà này từng làm giám đốc vườn bách thảo trước khi phải nghỉ việc vì bà mắc bệnh tưởng chết. Nhưng may mắn thay bà khỏi bệnh, quay lại làm việc dưới trướng một người bà từng chỉ đạo, một người phụ tá không biết gì về vườn tược cả. Mỗi ngày bà đi làm, nói đúng ra là ngồi vào chiếc ghế trong văn phòng, hút thuốc lá và đếm ngày nghỉ hưu. Chúng tôi không nói chuyện nhiều vì bà và Jelena thay phiên nói chuyện với nhau, nhưng bà ta cười với tôi một cái và bà ta hao hao giống một người đàn bà Bosniak làm chung với tôi ngày xưa. Vậy cũng được thôi, cho nên tôi thích người Serb thứ hai. Sau bà xếp ở vườn bách thảo, tôi theo Jelena đón xe buýt ra khỏi trung tâm thành phố để đến nhà một người chị họ. Ba người chị họ của Jelena thay phiên nhau hỏi tôi muốn ăn uống gì. Thái độ chộn rộn và hiếu khách của họ không làm cho tôi ngạc nhiên vì tôi đã quen với thái độ hiếu khách ở Sarajevo và họ và người Bosniak giống nhau không sai một ly. Nàng Jelena ngồi bên cạnh ỉ ôi “Ê cái bài hát đó đó!” Sau một hồi “Tao không! Tao không muốn. Tao không thể.”, từ chối năn nỉ mấy lần không xong, dưới 8 con mắt đang dòm tôi trân trân, tôi hít ra thở vô thật mạnh trước khi thốt ra một tiếng rên rỉ: Ôi người yêu dấu, em không còn khổ đau. Khi nhớ đến anh, em sợ em sẽ yêu anh thêm lần nữa.[3] “Hay, quá hay!” Bốn người đàn bà Serb vỗ tay bộp bộp để cổ vũ màn mari-sến ngắn ngủ của tôi. Ôi, nếu người ta làm đẹp cho mình và cười với mình mà mình đã thích rồi thì được người ta khen thì lại càng thích. Suy ra tôi mến người Serb ba, bốn và năm.
Trước đây, tôi gom hết Serb vào chung một mớ những kẻ dở người, theo chủ nghĩa dân tộc mù quáng. Nhiều người trong chúng ta đã làm như thế với những người Hồi giáo chung chung đấy thôi, sau khi đọc bao nhiêu tin tức về những vụ nổ bom, phát ngôn của bọn Hồi giáo cực đoan. Hay người Séc, lớn bé già trẻ, hủ lậu hay phóng khoáng cũng đều coi thường người Nga hiện tại vì trong kí ức và thói quen của họ, những người Nga này đại diện những người Nga đã chết, những tư tưởng, một chủ nghĩa đã hủy hoại đất nước họ trong 45 năm dài. Nhưng khi tôi xé lẻ nguyên nhân và sàng lọc ra đâu là thiểu số, đâu là đại đa số, đâu là khái niệm và đâu là cá nhân, Serbia dần dần đơn giản là một nước châu Âu tôi đã đi qua. Đất nước này không còn là một nơi xa lạ đối với tôi. “Serbia” và “Serb” không chỉ là hai chữ trong những mẩu tin từ BBC hay Wikipedia tôi đã đọc. Người Serb không còn là những tên tội đồ trong những câu chuyện mà người Bosniak kể lại. Tôi đã gặp những cá nhân đơn lẻ, những con người rất bình thường đang gánh chịu hậu quả do chính đất nước họ gây nên. Cuộc chiến tranh đó, nhiều người trong số họ có thể cũng không muốn. Và hơn thế nữa, họ giống hệt người Bosniak từ tiếng nói, vóc dáng đến cách cư xử. Họ có những mối lo toan như những người trong xã hội quen thuộc của tôi. Chị họ của Jelena mới tốt nghiệp và có một con nhỏ. Cô ta đang đắn đo không biết nên tiếp tục ở nhà nuôi con hay xin một công việc nào đó để lấy kinh nghiệm. Và nếu xin việc làm thì cũng không dễ vì đây là Serbia. Trước khi đến Belgrade, tôi ở một nhà trọ ở Novi Sad và quen với Ladimir, làm việc ở đó. Tôi hỏi anh ta về ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu gần đây. Anh nói: “Nhằm nhò gì. Đây là chỉ là một con ruồi nho nhỏ.” Xong anh chậm rãi nhả thuốc và búng ngón tay. “Chúng tôi bị nặng hơn đấy chứ. Vào những năm 2000, kinh tế rất khó khăn, rồi trước đó khi chiến tranh với Kosovo, và trước đó lúc xảy ra cuộc chiến ở Bosnia và trước đó nữa…” Xong anh tiết lộ cho tôi một châm ngôn sống của anh và của những người Serb khác. “Chúng tôi sống cho từng ngày và chỉ quan tâm đến ngày hôm nay ra sao thôi.” Jelena, một lần nào đó, cũng nói với tôi một điều tương tự rằng cô ta không nghĩ nhiều gì về ngày mai cả. Bởi thế nên mỗi khi muốn liên lạc với cô, tôi đều phải hỏi cô ta đang ở đâu vì hình như lúc nào cô ấy cũng ở một nơi khác. Điều kì lạ là Ladimir và Jelena là hai mẫu người khác nhau. Ladimir thuộc nhóm người ít học, làm việc bán thời gian, trông nom nhà trọ lẫn chăm sóc cừu ở một ngôi làng gần đó, dân cánh hữu theo chủ nghĩa dân tộc. Trong khi Jelena, dân cánh tả, có bằng thạc sĩ về môi trường ở Hà Lan, thực tập ở châu Âu, châu Phi và châu Á, nói một lô tiếng. Họ khác nhau hoàn toàn, nhưng trong sự khác nhau họ có cùng chung một đặc điểm của người Serb và cũng của người ở bán đảo Balkan này. Nói như lời ông xếp cũ của Katka, “chúng tao chẳng có kế hoạch gì cả.”
Người ta chỉ vạch ra những hoạch định trong cuộc sống khi họ tin rằng ít nhiều gì họ có thể thực hiện được chúng và họ có thể kiểm soát được cuộc đời mình. Đến từ xứ sở bảy nổi ba chìm với nước non[4], tôi cũng đã từng chả kế hoạch hóa quái gì cho cuộc đời mình cho đến khi tôi bị Mỹ hóa đôi phần. Sự yếm thế với tư tưởng sống cho một ngày của người Balkan và trời sinh voi sinh cỏ của người Việt là hệ quả từ một quá trình dài dằng dặc của những biến cố lịch sử, những thảm họa về thiên nhiên, những biến cố vượt qua sự kiểm soát và tầm ảnh hưởng của công dân họ. Nhưng hôm nay tôi có một kế hoạch nho nhỏ mà tôi muốn hoàn tất khi tôi rời Serbia.
Có lẽ vì tôi không ở Sarajevo đã 3 năm và ảnh hưởng cộng đồng dẫn đến nỗi ghét người Serb của tôi ngày càng lụi dần. Có lẽ tôi cố tình tìm ra cái gọi là nhân bản từ những người Serb mà tôi gặp để tôi có thể tự hào rằng sứ mạng hòa giải và cuộc thử nghiệm về tâm lý của mình thành công. Có lẽ tôi không muốn vác lên vai hai tiếng “rửng mỡ” khi không ghét những người chưa từng đụng chạm đến mình. Nhưng có lẽ vì tôi nghĩ nếu có ghét ai và điều gì cũng chỉ nên ghét một chút thôi. Biết bao nhiêu điều phiền toái đã và đang xảy ra trên thế giới này ít nhiều dính dáng đến sự đánh đồng nỗi bất an, khó chịu, hiềm khích của mình vào cả một sắc dân và cả một dân tộc.
© 2010 Quỳnh Nhiên
© 2010 talawas
[1]“All for one and one for all” (The Three Musketeers)
[2]“Belgrade is the ugliest city in the most beautiful spot in the world” (Le Corbusier)
[3]“Lane moje ovih dana. Vise eh tuje. Kada te pomyslim, vise i ne tugujem”: Bài hát Lane Moje, nhạc soạn và trình bày bởi Zeljko Joksimovic, về nhì trong cuộc thi Eurovision 2004.
[4]“Bánh trôi nước” (Hồ Xuân Hương)
Bình luận
1 bình luận (bài “Quỳnh Nhiên – Belgrade: Một lời kết”)
Nhìn Sang Láng Giềng…Xa.
Cái nông nỗi “nát như tương tầu” của đất nước mình khiến đôi khi chẳng còn quan tâm đến chuyện “những láng giềng…xa” lại càng xa lắc hơn như khu vực Balkans chẳng hạn, cho nên rất thích thú được đọc bài viết của tác giả. Tim Judah trong New York Review of Books số ra ngày 11/3/2010 (At Last, Good News From The Balkans) cũng cho một số dữ kiện cập nhật về tình hình khu vực này, nhưng đọc những ký giả nước ngoài họ dài dòng đôi khi sốt ruột, cho nên mong mỏi tác giả với những kinh nghiệm sống hiếm có tại chỗ cùng với một văn phong trẻ trung, vui hoạt đôi khi tếu táo cho đọc tiếp những bài viết khác về những nơi “có những đô thị xấu xí tệ hại nhưng lại là những vùng miền đẹp đẽ nhất trần gian” ấy.
http://www.nybooks.com/articles/archives/2010/mar/11/at-last-good-news-from-the-balkans/