Jim Barker – Lá thư Kabul (Phần III: Lực lượng Taliban)
12/02/2010 | 2:02 chiều | Chức năng bình luận bị tắt ở Jim Barker – Lá thư Kabul (Phần III: Lực lượng Taliban)
Category: Thế giới
Thẻ: Afganistan > tham nhũng
Trần Ngọc Cư dịch
Sau 30 năm chiến tranh, dân Afghanistan đâm ra có thói quen nhảy từ phe này sang phe khác — một sự kiện Hoa Kỳ thường đưa ra để biện minh cho việc “chiêu hồi” một số thành viên Taliban. Nhưng thông thường, dân Afghanistan có thói chạy theo bất cứ phe nào mà họ nhận thấy là đang ở thế thắng, thường có nghĩa là phe có nhiều súng đạn nhất, có quyền lực vững bền, và cả tiền bạc. Trong một môi trường chính trị như thế, những tin đồn thường tác dụng mạnh mẽ chẳng khác gì sự thật và những tin đồn này sẽ cho chúng ta biết những kẻ lưng chừng đứng giữa sẽ nghiêng theo hướng nào.
Trong chuyến đi Kabul mới đây, tôi được nghe vài tin đồn mới mẻ, phản ánh một số tâm trạng. Chẳng hạn, có tin đồn cho rằng một số binh sĩ Taliban vào lúc đói bụng đã thản nhiên gọi 150 xâu thịt nướng từ một tiệm ăn tại Kandahar; họ còn dám ăn thịt nướng ngay trên đường phố. Những tin đồn khác thì rêu rao rằng lực lượng đồng minh do Mỹ cầm đầu và quân Taliban đã hành động hiệp đồng – quân Anh vận chuyển quân nổi đậy từ miền nam lên miền bắc bằng trực thăng, trong khi đó quân Mỹ và quân Taliban đã sát cánh chiến đấu bên nhau vào ban đêm.
“Quân Taliban cũng là người của Mỹ. Họ bắt tay với nhau mà,” một viên quản lý, 28 tuổi, tên là Popal Sadat, đã phát biểu như vậy. Sadat làm việc tại một công ty chuyên bán các ụ bê-tông chống bom đặt trước các cơ sở quân sự và ngoại giao Mỹ tại Afghanistan. Tôi yêu cầu Sadat giải thích. Anh ta quả quyết là, sau 9 giờ đêm, lính Mỹ bắt tay cộng tác với quân Taliban. Anh khẳng định điều đó, vì chính anh thấy trên TV. Sự thật không phải là thế; tôi đã kiểm tra lại với đài truyền hình Tolo TV. Nhưng điều đó không có gì quan trọng.
Mặc dù ta có thể cho những tin đồn như thế chỉ là do thiếu kiến thức, nhưng chúng cũng chứa đựng một sự thật có khả năng triệt tiêu mọi hi vọng thắng lợi của Hoa Kỳ trong ngắn hạn — nhất là dưới ánh sáng của việc tổng thống Barack Obama cam kết bắt đầu rút quân vào tháng Bảy 2011. Không những dân Afghanistan đang chuẩn bị cho khả năng xấu nhất, mà họ còn tìm cho mình những lý giải vì sao, sau tám năm chiến tranh, quân Taliban hiện nay lại ở vào thế mạnh hơn bao giờ cả trong khi Hoa Kỳ tỏ ra co cụm sợ hãi, chỉ nói đến chiến lược rút quân và hòa giải. Tuyệt đại đa số dân Afghanistan không thể tưởng tượng ra, bằng cách nào mà một nhóm người ở trong núi sâu, râu ria xồm xoàm, chỉ dùng súng Kalashnikov và đặt mìn bên vệ đường mà có thể đe dọa được đội quân hùng mạnh và kỹ thuật hiện đại của Hoa Kỳ. (Tôi đã nghe đến nhàm tai là quân đội Hoa Kỳ có khả năng bắn trúng một mục tiêu “với độ sai chệch chừng vài phân”.)
Vậy thì, tương lai của Afghanistan không tùy thuộc vào chiến lược quân sự, không tùy thuộc vào phe nào được lòng dân hơn, cũng không liên quan tới dân chủ và nhân quyền. Tương lai của Afghanistan nằm trong tay những ai mà người dân tin sẽ là thế lực mạnh nhất trong vòng 5 năm hay 10 năm tới; đấy là chuyện đi tìm phe thắng mà theo, là chuyện sống còn. Nếu người dân Afghanistan tin tưởng rằng quân nổi dậy do Taliban lãnh đạo có khả năng tồn tại lâu hơn liên minh hùng hậu của phương Tây và mạnh hơn các lực lượng an ninh của chính phủ Afghanistan, người dân Afghanistan sẽ nghiêng về phía Taliban. Và nếu lãnh đạo Taliban và thuộc hạ của họ bắt đầu cảm nhận được điều này, họ sẽ không có động lực để đàm phán hay hòa giải với chính phủ Aghanistan hay với liên minh quân sự do Hoa Kỳ lãnh đạo.
Trong chuyến viếng thăm vừa rồi, tôi có dịp trao đổi với năm viên chức quân sự cấp cao của NATO. Họ cho biết rằng tình hình tại Afghanistan quả là tồi tệ hơn bao giờ cả. Theo cách diễn tả của họ, đấy là một cơn bão hoàn hảo gồm toàn tin xấu: một cuộc bầu cử tổng thống có nhiều khuyết điểm, một chính phủ cực kỳ tham nhũng, một cuộc tấn công khủng bố nhắm vào nhà khách Liên hiệp quốc khiến cho Liên hiệp quốc phải co cụm lại, và một sự e dè thấy rõ ở thủ đô Washington về một cam kết lâu dài tại Afghanistan.
Trong những năm về trước, tôi thường nghe kể rằng quân nổi dậy có một lực lượng nòng cốt gồm 3 ngàn thành viên, những người này có khả nămg tuyển mộ thêm khoảng 10 ngàn chiến sĩ chống chính phủ. Nhưng trong chuyến đi này, tôi nghe lực lượng nòng cốt của phe nổi dậy có những 25 ngàn tay súng, với những 500 ngàn người chờ ngả theo phe nào giành được thế thắng. Một quan chức quân sự cấp cao nói với tôi: “Quân số của phe nổi dậy còn lớn hơn con số chúng ta dự kiến rất nhiều.”
Lực lượng Taliban không phải là một khối thuần nhất. Nói đúng ra, Taliban là một danh từ vắn gọn, dùng để gộp lại nhiều thực thể khác nhau nhưng có những chương trình hành động giống nhau. Tuy nhiên, hội đồng lãnh đạo Taliban, còn được gọi là shura, hiện đóng tại Quetta thuộc lãnh thổ Pakistan — một phong trào có quan hệ chặt chẽ với Giáo sĩ Muhammad Omar và chế độ cũ tại Kabul — được coi là nhóm có quyết tâm nhất trong tham vọng giành quyền điều khiển đất nước Afghanistan, chứ không phải chỉ đánh đuổi quân đội quốc tế và làm khủng bố mà thôi. Chẳng phải là vô lý cớ khi có người cho rằng mối thách thức nghiêm trọng nhất do quân nổi dậy đặt ra cho chính phủ Afghanistan – và do đó cho việc tăng quân của Mỹ — có cơ sở tại Quetta, một thị trấn tại Pakistan. Các viên chức quân sự phương Tây nói rằng mặc dù quân đội Pakistan đã gia tăng nỗ lực chống lại phiến quân Taliban ở trong biên giới của mình, nhưng thiết tưởng họ cần phải làm nhiều hơn thế nữa. “Tôi nghĩ rằng người Pakistan vô cùng lo sợ”, một viên chức cấp cao đã nói với tôi như vậy. Theo lời ông, họ cực kỳ lo sợ “vì thấy mình hoàn toàn bất lực trước tình thế”.
Viên chức cấp cao này cũng nói với tôi rằng Omar, người đứng đầu ít xuất hiện của hội đồng lãnh đạo Taliban (shura), vào năm 2009 đã chỉ định năm tư lệnh vùng – tương ứng với năm tư lệnh vùng của lực lượng đồng minh do Mỹ lãnh đạo. Một số tư lệnh vùng do shura cử đến không phải là dân địa phương, điều này chứng tỏ một bước trưởng thành trong chiến lược quân sự của Taliban, một chiến lược dựa vào những đầu óc quân sự xuất sắc chứ không chỉ dựa vào lòng trung kiên mang tính địa phương.
Đồng thời, hội đồng lãnh đạo tại Quetta đã thiết lập được chính quyền trừ bị (shadow governments) tại 33 trong số 34 tỉnh của Afghanistan, cũng như các ủy ban “sửa sai”, để người dân khiếu kiện về những hành vi sai trái của Taliban, chẳng hạn những vụ bom mìn chôn ở vệ đường đã giết hại dân lành. Các viên chức quân sự và ngoại giao phương Tây đang lo sợ rằng quân nổi dậy Taliban đã đạt nhiều thành tích hơn chính phủ Afghanistan trong nỗ lực quản trị đất nước và chịu trách nhiệm trước người dân (governance and accountability). Taliban cũng thiết lập các ủy ban tiếp tay cho các nhóm viện trợ nhân đạo. Điều này có nghĩa là, chí ít trên lý thuyết, nếu các nhóm viện trợ chịu chấp nhận điều kiện của Taliban để hàng viện trợ được chuyển đến các vùng sâu vùng xa, thì thành tích này thuộc về Taliban chứ không thuộc về chính phủ Afghanistan.
Tại những tỉnh xa xôi, những nỗ lực này của Taliban có hiệu quả là làm nổi bật hình ảnh của một chính phủ trung ương vắng mặt (hay hình ảnh một chính phủ hiện hữu nhưng bất lực vì tham nhũng). Thay vào đó, phe Taliban đã tăng cường dấu ấn của mình khắp các vùng quê và tỏ ra có phần nào trách nhiệm đối với người dân.
Điều này không những đang diễn ra tại miền nam, là địa bàn truyền thống của Taliban, nhưng còn diễn ra ở miền bắc, tại những tỉnh trước đây vắng bóng Taliban như tỉnh Kunduz. Các viên chức quân sự đồng minh nói rằng giáo sĩ Abdul Ghani Baradar, người thay mặt Omar điều hành công việc hằng ngày của Taliban, đã bắt đầu một cuộc thăm dò ý kiến của người dân tại miền bắc để xem họ bằng lòng với chính phủ Karzai và các dịch vụ của chính phủ (chẳng hạn giáo dục) như thế nào.
Chương trình của tổng thống Karzai nhằm giải quyết tình trạng bế tắc hiện nay đặt trọng tâm vào việc tái kết nạp phe Taliban vào chính phủ Afghanistan. Trong diễn văn nhậm chức, Karzai đặt việc hòa giải dân tộc ở ưu tiên hàng đầu trong các nỗ lực nhằm mang lại hòa bình cho Afghanistan và ông hứa sẽ triệu tập một hội nghị gồm các bậc trưởng lão bộ tộc (tribal elders) để cùng nhau thảo luận một tương lai hoà bình. Ông nói: “Chúng tôi hoan nghênh và sẵn sàng cung cấp phương tiện cần thiết cho tất cả đồng bào nào đã vỡ mộng, muốn trở về đoàn tụ với gia đình, sống hoà bình và chấp nhận hiến pháp. Chúng tôi xin mời những đồng bào đang bất mãn nhưng không trực tiếp quan hệ với mạng lưới khủng bố quốc tế trở lại quê hương xóm làng của mình”.
Nỗ lực này nhận được hậu thuẫn của Hoa Kỳ và Vương quốc Anh, cùng nhiều đồng minh khác. Tuy nhiên, các lãnh đạo Taliban đã công bố rằng họ chỉ ngồi vào bàn đàm phán nếu các lực lượng quốc tế chịu thỏa thuận một kế hoạch rút quân và nếu Taliban có thể dựng nên một quốc gia Hồi giáo. Nhưng nhìn lại cuộc tuyển cử vừa qua và tính hợp pháp ngày càng suy giảm của Karzai, phe Taliban tỏ ra có thế mạnh để đàm phán hơn Karzai rất nhiều. Họ còn tỏ ra sát cánh với tổ chức khủng bố al Qaeda hơn bao giờ cả. Các viên chức Liên hiệp quốc nói với tôi rằng vụ đặt bom nhà khách Liên hiệp quốc là hành động hiệp đồng của Hội đồng lãnh đạo Taliban ở Quetta, tổ chức al Qaeda, và mạng lưới Haqqani, một nhóm võ trang có cơ sở trong các vùng bộ tộc thuộc lãnh thổ Pakistan.
Hoa Kỳ nuôi hi vọng có thể mua chuộc các chỉ huy trung cấp của Taliban bằng cách hứa cho họ công ăn việc làm, bằng sự bao che, và thậm chí bằng cả tiền mặt. Nhưng nỗ lực này sẽ gặp nhiều khó khăn. Người Afghanistan còn bị ám ảnh vì các vụ trừng trị làm gương của Taliban. Chẳng hạn, giáo sĩ Abdul Salaam Alizai, một cựu tư lệnh Taliban tại Helmand, trở về gia nhập với chính phủ tháng Mười Hai năm 2007, chỉ để thấy ít nhất 23 thân nhân và người ủng hộ ông bị hạ sát trong các cuộc tập kích. Hầu hết những cựu thành viên cấp cao của Taliban sau khi rời bỏ hàng ngũ đã thực sự đặt mình trong tình trạng “quản chế tại gia” (house arrest) vì lý do an ninh.
Trừ phi các thành viên Taliban và gia đình họ được bảo vệ ngay tại các vùng sâu vùng xa, là vùng mà chính quyền mất quyền kiểm soát, sẽ không có bao nhiêu người dám rời bỏ hàng ngũ Taliban. Cung ứng sự bảo vệ như vậy tại những vùng dân cư là một trong những mục tiêu của việc gia tăng sự hiện diện của quân đội Hoa Kỳ, đặc biệt nhất là tại tỉnh Helmand, mặc dù triển khai một sự bảo vệ như vậy trên diện rộng cả nước có thể đòi hỏi thêm một quân số lớn hơn đợt tăng 30 ngàn quân vừa rồi rất nhiều.
Tiền thưởng là một yếu tố phức tạp khác. Những mưu toan của Đồng minh trong việc dùng tiền để mua chuộc người Afghanistan thôi trồng cây thuốc phiện hay giao nộp vũ khí đã đưa đến những thất bại thảm hại. Chương trình cây á phiện thật ra đã gia tăng nguồn cung cấp thuốc phiện, bởi vì càng ngày càng có nhiều nông dân bắt tay vào việc trồng cây á phiện ngõ hầu họ có thể nhận tiền khuyến khích chấm dứt việc này; đồng thời nhiều người Afghanistan giao nộp các vũ khí cổ lỗ để mong lãnh được tiền bồi thường. Cách đây không lâu, một người đến sứ quán Hoa Kỳ tại Kabul, tự xưng là thành viên Taliban người dân tộc Uzbek, nói rằng anh ta có thể đảm bảo sự hoà giải của 300 thành viên Taliban người dân tộc Uzbek – nghĩa là, nếu anh ta được trả một số tiền xứng đáng.
Rốt cuộc, theo cách nói của người Afghanistan hiện nay, chính sách hoà giải chỉ có cơ may thành công nếu quân đội phương Tây vẫn còn bám trụ. Sự kiện Obama nói đến việc bắt đầu rút quân khá sớm vào mùa Hè 2011 rất có thể sẽ tăng thêm mối hoài nghi là Hoa Kỳ đã bước một chân ra khỏi cửa rồi.
“Chúng ta cần nhận ra thời gian quân đội đồng minh cần đến để thực hiện cuộc hoà giải này,” Ashraf Ghani đã nói như vậy– Ghani là một ứng cử viên trong cuộc bầu cử tổng thống Afghanistan vừa qua và là đồng tác giả cuốn Fixing Failed States: A Framework for Rebuilding a Fractured World (Chỉnh đốn lại những quốc gia thất bại: Sườn cốt để xây dựng lại một thế giới đổ nát). Khi tôi hỏi lại thời gian đó là bao lâu, Ghani trả lời: “Bảy năm.” Ghani còn nói tiếp, dù sao đi nữa một số thành viên của Taliban “có lẽ sẽ không bao giờ thay đổi lập trường.”
Bảy năm là con số chắc chắn gây sợ hãi cho những người hoạch định chính sách tại Washington, kể cả tổng thống Obama. Bất luận quân đội Hoa Kỳ còn phải ở lại để đối phó với Taliban bao lâu nữa, con đường gian khổ mà người dân phải trải qua nhất định sẽ làm cho họ nản lòng–tuyệt đại đa số dân chúng Afghanistan chưa bao giờ hưởng được một năm không chiến tranh.
Nguồn: Foreign Affairs, Jan-Feb, 2010
Bản tiếng Việt © 2010 Trần Ngọc Cư
Bản tiếng Việt © 2010 talawas blog
Bình luận
Không có bình luận (bài “Jim Barker – Lá thư Kabul (Phần III: Lực lượng Taliban)”)