Jim Barker – Lá thư Kabul (Phần II: Nạn sứ quân)
12/02/2010 | 4:58 sáng | Chức năng bình luận bị tắt ở Jim Barker – Lá thư Kabul (Phần II: Nạn sứ quân)
Category: Thế giới
Thẻ: Afganistan > tham nhũng
Trần Ngọc Cư dịch
Dân Afghanistan đã một thời chế nhạo tổng thống Hamid Karzai là bù nhìn của Mỹ. Dẫu sao, ông đã ngồi vào ghế tổng thống nhờ sự hậu thuẫn của Hoa Kỳ và ông đã dựa vào viện trợ của Hoa Kỳ để điều hành quốc gia. Nhưng khi Karzai sửa soạn công bố nội các mới của ông, dân Afghanistan lại phập phồng lo sợ một kẻ nào khác sẽ ở vào vị trí giựt dây: đó là những cựu sứ quân (warlords) trong nước, những người đã thay đổi màu cờ sắc áo để trở thành, như người ta thường gọi, “những cai thầu quyền lực” (power brokers) của Afghanistan.
Trong cuộc vận động tranh cử, Karzai đã đưa ra nhiều hứa hẹn khác nhau cho nhiều sứ quân khác nhau, hầu hết những sứ quân này đã từng nắm giữ quyền lực trong cuộc kháng chiến chống Liên Xô vào thập niên 1980. Vì vậy, hiện nay cả người dân Afghanistan lẫn các giới chức phương Tây đang lo sợ là Karzai sẽ tôn trọng những lời đã hứa – chính những hứa hẹn này cũng báo hiệu phong cách lãnh đạo quốc gia của ông trong 5 năm tới và cho ta biết ai là kẻ sẽ được ông lắng nghe.
“Về phương diện chính trị, đây là một cơ hội để ông Karzai trở thành một đại chính khách hay một kẻ bị lịch sử gạt ra lề (an outcast),” Ashraft Ghani, cựu bộ trưởng tài chính Afghanistan, cựu viên chức cấp cao của Ngân hàng Thế giới, và cũng là đối thủ của Karzai trong cuộc tuyển cử vừa qua, đã nói. “Nếu ông chỉ biết nghe theo bọn cai thầu quyền lực, thì cả bản thân ông lẫn đất nước này sẽ chịu nhiều thua thiệt.”
Dư luận cho rằng Karzai thường bị những người chung quanh ông giựt dây. Nếu ông đề cử những thủ lĩnh địa phương hay thuộc hạ của họ vào các bộ ngành, điều này sẽ cho phương Tây một tín hiệu rõ ràng là Karzai không thực tâm chống tham nhũng hay muốn giành hậu thuẫn của người dân bình thường bằng cách điều hành quốc gia thật hữu hiệu.
Năm 2001, vào lúc được chọn làm tổng thống lâm thời của Afghanistan, Karzai vừa không có quân đội trong tay vừa không có bao nhiêu người hậu thuẫn. Muhammad Qasim Fahim, người kế vị Ahmed Shah Massouds trong chức vụ lãnh đạo Liên minh Bắc bộ chống Taliban (the anti-Taliban Northern Alliance), lúc bấy giờ kiểm soát phần lớn quân lực. Một đội ngũ khác gồm đa phần là binh sĩ dân tộc Uzbek, do cựu sứ quân cơ hội chủ nghĩa Abdul Rashid Dostum cầm đầu, đã bao phen thay đổi đồng minh. Ở mạn Tây, Ismail Khan điều khiển phe lớn thứ ba của Liên minh nói trên. Karzai có quan hệ rất phức tạp với tất cả các vị tư lệnh này – ông dựa vào hậu thuẫn và ân huệ của họ để giữ quyền lực.
Tương tự, cộng đồng quốc tế cũng dựa vào những sứ quân của quốc gia này. Để đánh đuổi quân Taliban cuối năm 2001, Hoa Kỳ chủ yếu đã đựa vào hậu thuẫn của nhiều sứ quân khác nhau. Ở mạn bắc và mạn tây, các tư lệnh của Liên minh Bắc bộ đã cầm đầu mũi tiến công nhắm vào quân Taliban dưới sự yểm trợ bằng phi pháo của máy bay Mỹ. Gul Agha Sherzai, một sứ quân người dân tộc Pashtun, đã chiếm được thành phố Kandara ở miền nam, với sự yểm trợ của lực lượng đặc biệt Hoa Kỳ. Và Padshah Khan Zadran đẩy được quân Taliban ra khỏi tỉnh Paktia ở phía đông cũng nhờ sự yểm trợ của Mỹ.
Ghani nói rằng sự trỗi dậy của giới được gọi là cai thầu quyền lực trên thực tế đã phục hồi quyền cai trị mà họ có được trong cuộc nội chiến Afghanistan từ 1992 đến 1994, một cuộc chiến đã biến Kabul thành một sân bắn khổng lồ. Nhưng bây giờ, như Ghani đã nói với tôi, tình hình thậm chí còn tệ hơn, vì quyền cai trị của các sứ quân nhận được dấu ấn chuẩn thuận của chính phủ Hoa Kỳ.
Khi tôi nói chuyện với Karzai vào tháng Mười hai 2008, ông đã gọi những sứ quân này là “bọn côn đồ” và cho rằng hầu hết mọi vấn đề hiện nay của Afghanistan là do hậu thuẫn ban đầu mà lực lượng đồng minh do Mỹ lãnh đạo đã dành cho các sứ quân. Karzai nói: “Bọn chúng đã tạo ra những lực lượng võ trang gồm những kẻ lộng hành vô độ, rồi gửi chúng đến lục soát nhà dân, bắt bớ và uy hiếp dân lành. Tình trạng này phải chấm dứt nếu các ông muốn thành công. Chỉ có khi đó chúng tôi mới có thể bắt đầu xây dựng chính phủ Afghanistan.”
Tuy vậy, hình như có lúc Karzai đã phải thay đổi lập trường. Tất cả mọi nỗ lực nhằm thiết lập một ủy ban để tìm hiểu sự thật và tiến tới hoà giải (truth-and-reconciliation), nhắm mũi dùi vào các sứ quân hoặc bắt họ phải chịu trách nhiệm về tội ác quá khứ hay những vi phạm nhân quyền — đặc biệt trong cuộc nội chiến — đều thất bại. Và trong vòng một năm nay, vì sự tín nhiệm của dân chúng đối với ông đã xuống quá thấp, Karzai buộc phải liên minh với vài sứ quân tai tiếng nhất chỉ để giành phiếu trong kỳ bầu cử.
Karzai đã chỉ định Fahim, một sứ quân dân tộc Tajik đầy quyền lực, một trong những người giàu có và đáng sợ nhất Afghanistan làm phó tổng thống thứ nhất – hoàn toàn đảo ngược quyết định 5 năm về trước, khi ông loại Fahim khỏi chức vụ phó tổng thống dưới sức ép của phương Tây. (Trong một cách nào đó, người ta cũng có thể dự kiến điều này, nếu xét đến sự kiện em trai của Fahim đã làm ăn chung với em trai của Karzai qua nhiều năm, trong việc tư hữu hóa các công ty quốc doanh để kiếm hàng triệu đôla.)
Đồng thời, Karzai đã giữ Karim Khalili, một cựu sứ quân dân tộc Hazara, trong chức vụ phó tổng thống thứ hai của ông. Karzai đưa ra nhiều hứa hẹn với các sứ quân có ảnh hưởng lớn chẳng hạn như Muhammad Mohaqeq, một tư lệnh khác của dân tộc Hazara, người gần đây đã trở nên có quyền lực hơn cả Khalili và hiện đang điều hành một đảng chính trị dân tộc Hazara. Mohaqeq, đối thủ của Karzai trong cuộc tranh cử tổng thống 2004, nói rằng Karzai đã hứa với ông 5 ghế trong nội các để đổi lấy hậu thuẫn.
Mùa hè 2009, Karzai đưa Dostum trở lại chức vụ tham mưu trưởng quân đội. Dotsum từng bị tố cáo là đã gây ra nhiều vụ thảm sát trong quá khứ, chẳng hạn như đã ra lệnh nhồi nhét hằng trăm tù binh Taliban vào trong những thùng chở hàng (shipping containers) rồi để cho họ chết ngạt. Mới một năm trước [tức 2008], Dostum đã bị cách chức, phải rời khỏi một chức vụ hữu danh vô thực, và bị buộc phải chạy qua Thổ Nhĩ Kỳ vì dư luận cho rằng Dostum đã đột nhập vào nhà một đối thủ chính trị, Akbar Bai, và dọa giết ông ta. Vào tháng Mười một [2009], liền sau khi cuộc tái tuyển cử (runoff election) bị hủy, Dostum trở lại Kabul để nhận lãnh phần thưởng chính trị của mình.
Vào đầu tháng này, tôi đi sắm giày tại một thương xá sang trọng nhất Kabul, tức City Center, với Sher Mohammad, một trợ tá quan trọng của Dostum, và Amir Peramqul, một trong những cựu sĩ quan tư lệnh dưới trướng của Dostum trước đây và hiện giữ một chức phó hàng đầu của ông ấy (a top deputy). Peramqul đã lấy chéo khăn đầu che ngang miệng để ngụy trang cho những người Afghanistan khác tại thương xá khỏi trông thấy. Trong khi đó Mohammad hết lời ca ngợi sự thành công của Dostum trong việc mang lại số phiếu của dân tộc Uzbek cho Karzai. Chính vào giây phút đó, Mohammad tiết lộ với tôi, Dostum đang họp với Karzai để tìm biết phần thưởng chính trị của mình. Anh ta cho biết “Dostum đã được hứa hẹn 20 phần trăm số ghế trong nội các của Karzai”, trong khi chân anh rảo bước vào nhiều cửa hiệu khác nhau để tìm cho ra “đôi giày ăn nói” của mình.
Karzai đã xoay chiều cực kỳ ngoạn mục, nếu chúng ta xét đến sự kiện ông ta luôn luôn đưa sứ quân Dostum ra như một con dê tế thần, một bằng chứng cho biết chính phủ Afghanistan có thể truy tố các vị cựu tư lệnh của mình. Bất cứ khi nào phương Tây muốn đem một sứ quân ra xử để làm gương, Karzai sẵn sàng đề nghị Dostum, nhưng rồi Hoa Kỳ và các đồng minh khác lại chùn bước, chắc vì Dostum được coi như một nhân vật thân Mỹ khá chủ chốt.
Một trợ lý cũ của Karzai tiết lộ riêng với tôi rằng chính phủ Afghanistan có ý định đưa Dostum ra toà năm ngoái [2008], sau khi ông ta đe doạ Akbar Bai. “Chính Hoa Kỳ đã phản đối việc này,” viên cựu trợ lý của Karzai đã nói với tôi như vậy, lặp lại cùng một điều mà tôi từng được một số viên chức cấp cao trong chính phủ Afghanistan cho biết vào năm 2008. “Sự thể cũng chỉ vì Dostum là một đồng minh của Mỹ. Cũng chính cộng đồng quốc tế đã đóng góp một phần trong việc phục hồi quyền lực của những sứ quân này”.
Hiện nay, hầu hết các viên chức phương Tây đều muốn thấy các sứ quân biến mất — mặc dù NATO vẫn còn phải dựa vào một vài sứ quân để giữ gìn an ninh ở các tỉnh. Một nhân viên ngoại giao phương Tây nói với tôi rằng không ai muốn thấy sự tái xuất của các chiến sĩ mujahideen — tức các chiến sĩ Hồi giáo đã từng chiến đấu chống lại quân đội Xô viêt trong thập niên 1980—mà nhiều người trong bọn họ đã trở thành các sứ quân Afghanistan (còn một số thành viên mujahideen nước ngoài về sau đã đứng ra thành lập tổ chức al Qaeda).
Hình như Karzai đã đưa ra quá nhiều hứa hẹn với quá nhiều người nên không thể tôn trọng hết mọi điều cam kết. “Những yêu sách từ nhiều phía đang tranh giành sự chú ý của Karzai,” Ershad Ahmadi, đại biểu ủy ban chống tham nhũng của Afghanistan đã nói với tôi như vậy. Ông mô tả Karzai là “một vị tổng thống tốt trong một đất nước tồi tệ” và còn nói thêm rằng Karzai nên tìm một đường lối nào khác nhằm ban phát uy tín hay quyền lực chiếu lệ cho các sứ quân. “Hãy cho họ một thứ chức sắc gì khác”, Ahmadi nói, gợi ý là Karzai có thể cho các sứ quân giữ một vai trò cố vấn với rất ít trách nhiệm và thực quyền. “Cho họ ở vào cái Hội đồng Quốc gia gì đó, chẳng hạn Hội đồng ‘Thân hào nhân sĩ đáng kính của Afghanistan.’”
Một giải pháp khác có thể xảy ra – mà các nhà ngoại giao phương Tây đang sợ — là Karzai sẽ nới rộng nội các từ 25 bộ trưởng trở lên để có thể ban phát tất cả số ghế đã hứa. Nhưng bằng cách tạo thêm nhiều chức vụ, chưa chắc Karzai có thể làm thoả mãn tất cả các khối cử tri của mình. Shinkai Karokhail, một nữ đại biểu quốc hội nổi tiếng, nhớ lại sự kiện khi các chính khách dân tộc Uzbek được giao Bộ Công tác Phụ nữ (the Ministry of Women’s Affairs), họ đã lên tiếng phàn nàn. “Họ nói: ‘Tại sao không cho chúng tôi một bộ do đàn ông lãnh đạo?’”
Hiện nay phương Tây muốn giảm thiểu sự tùy thuộc của mình vào chính quyền Kabul và thay vào đó đang tìm cách tạo ảnh hưởng lên những diễn biến trên phần còn lại của Afghanistan. Một quan chức quân sự cấp cao phương Tây nói với tôi rằng bất luận Karzai chỉ định ai làm bộ trưởng, có lẽ phương Tây cũng sẽ né tránh cái chính quyền trung ương nổi tiếng yếu kém ấy đi, nhưng sẽ tìm cách thiết lập quan hệ với các lãnh đạo địa phương. Ông nói: “Liệu ta có thể thành công ở cấp địa phương mà bỏ qua chính quyền trung ương không? Nhưng trong một cách nào đó, đấy là chiến lược của chúng tôi hiện nay.”
(Xem tiếp Phần III: Taliban)
Nguồn: Foreign Affairs, Jan-Feb, 2010
Bản tiếng Việt © 2010 Trần Ngọc Cư
Bản tiếng Việt © 2010 talawas
Bình luận
Không có bình luận (bài “Jim Barker – Lá thư Kabul (Phần II: Nạn sứ quân)”)