Nguyễn Trọng Tạo – Câu chuyện biên tập
10/12/2009 | 10:48 sáng | 24 Comments
Category: Văn học - Nghệ thuật
Thẻ: Công việc của người biên tập
Nếu nói “không có chế độ kiểm duyệt nào thông minh cả” như Lunacharsky (dẫn theo Đỗ Kh.), chắc không sai. Nhưng biên tập thì nhiều khi cần thông minh hơn cả người viết. Bởi người viết lắm khi sai lỗi chính tả, dùng từ thiếu chính xác hoặc sai cả văn phạm – ngữ pháp (nếu không chủ ý). Nhiều sự kiện cũng nhớ/viết sai cả nội dung lẫn thời gian. Nhiều câu viết ngô nghê hoặc vô duyên. Nhiều đoạn viết thừa, dài dòng lẩm cẩm. Ngay cả trích dẫn cũng chưa hẳn đã chính xác… Vân vân và vân vân. Chính vì thế mà người ta mới cần tới người/nhà biên tập. Nhà biên tập càng thông minh và cẩn trọng, càng phát hiện được nhiều “lỗi” của người viết.
Nhà thơ Huy Cận đã có lần đã cảm ơn người thợ sắp chữ nhà in khi họ sắp sai một chữ trong thơ ông, đó là chữ “tưới” họ lại sắp thành chữ “tươi” (mất dấu sắc). Cảm ơn, vì họ đã làm cho câu thơ của Huy Cận hay hơn ông viết. Và ông tâm đắc với câu thơ bị/được in sai: Mưa xuân tươi tốt cả cây buồm. Nếu người biên tập thông minh, cũng có thể biên tập chữ “tưới” của Huy Cận thành chữ “tươi”, tất nhiên là phải trao đổi với ông, và chắc là ông sẽ tâm đắc.
Do việc làm báo và làm sách, tôi cũng đã nhiều năm “phải” biên tập bài vở của nhiều tác giả. Phải nói thật rằng, có những bài viết “OK” ngay, không phải sửa gì cả, nhưng có nhiều bài phải sửa cả tít, phải cắt bỏ rất nhiều, vì nếu để nguyên thì không dám in lên báo, sợ xúc phạm người đọc, và người đọc sẽ từ bỏ dần tờ báo của anh. Chuyện này ở đâu cũng vậy, không chỉ riêng Việt Nam. Ngay talawas là một “tờ báo” ở Đức tự do, chị Phạm Thị Hoài cũng phải làm việc theo nguyên tắc đó. Tất nhiên là việc sửa chữa, cắt cúp đều phải trao đổi với tác giả và được tác giả đồng tình (dù thoải mái hay giả vờ thoải mái).
Tôi cũng được nhiều nhà thơ “nhờ” biên tập bản thảo, nghĩa là chọn bài cho tập thơ sẽ xuất bản của họ. Một việc làm vô cùng mệt nhọc, vì phải đọc hết bản thảo, (mà có người không biết tự chọn cho mình lại gửi cho cả cân bản thảo) rồi xác định bài hay, bài trung bình, bài dở. Lại phải xem cái thế mạnh của họ là gì, phong cách họ ra sao để lựa chọn bài mà OK. Có những tập thơ yếu quá phải trả lại bản thảo sau khi đã tốn công sức và thời gian đọc. Có những tập vừa đọc vừa mừng như là đang phát hiện ra vàng trong biển cát. Và có khi băn khoăn mãi với một bài thơ mà hình như nó bị thừa cái gì đó. Cắt cúp và sửa chữa là một việc nặng nhọc vô cùng. Đôi khi sửa lại một chữ thì câu thơ hay hơn hẳn. Đôi khi bỏ đi một đoạn thơ thì bài thơ bỗng hay hơn. Vì vậy, biên tập không chỉ là bà đỡ, là nhà phê bình mà còn là một người bạn tâm đắc của tác giả.
Có nhiều người viết cảm ơn người biên tập, và có không ít người thù oán người biên tập (nếu không trao đổi trước, hoặc trao đổi xong lại bị họ khinh như trường hợp anh Hoàng Ngọc-Tuấn với 3 nxb mà anh đã kể). Quả thật, có nhiều người biên tập còn non nớt, biên tập thơ mà không hiểu thơ, biên tập văn mà không hiểu văn, biên tập triết mà không hiểu triết… thì biên tập cái gì? Nếu cuốn sách được họ đứng tên biên tập, đôi khi thấy xấu hổ. Ngược lại, cũng có nhà văn tự hào khi cuốn sách của mình được ông này bà nọ đứng tên biên tập.
Một người nổi tiếng như Nguyễn Tuân cũng nhiều lần bị biên tập, nghĩa là bị cắt cúp hoặc sửa chữa. Cũng có lúc ông đồng ý, nhưng cũng có lúc ông nổi cáu: “Các anh có đẻ ra chữ như tôi đâu mà các anh đau!”.
Thế mới biết biên tập là một cái nghề, nhưng là một cái nghề khắc nghiệt.
Nhà thơ Quang Huy sau mấy chục năm làm biên tập, làm giám đốc nxb, đã phải thốt lên: “Đi sửa bài cho người ta là dại. Mình sửa cho nó được câu thơ hay thì thành của nó, vậy là mình mất cái ý hay của mình. Còn sửa cho nó một chữ nó không thích, nó chửi mình luôn”.
Nhưng đã làm báo, làm xuất bản thì cần có biên tập thẩm định và lựa chọn, nếu không thì tờ báo hay nxb không còn là của chính nó nữa.
Đôi khi cũng phải nhắc lại cái câu “văn mình vợ người” với ý nghĩa mỉa mai.
© 2009 Nguyễn Trọng Tạo
© 2009 talawas blog
Thưa ông Khải Minh,
Ông nhận định rằng:
“Tôi cứ tưởng là ông đã đọc (dù chỉ là đầu đề) cuốn sách ấy của Hòang Ngọc Tuấn rồi chứ?
Cám ơn sự hài hước của ông”
Tôi chẳng có ý định tấu hài để ông thưởng thức. Bởi thế, tôi không dám nhận hai chữ cám ơn của ông.
Sự thật là tôi có trong tay cuốn sách Văn học hiện đại và hậu hiện đại qua thực tiễn sáng tác và góc nhìn lý thuyết của ông Hoàng Ngọc-Tuấn do Văn Nghệ in và xuất bản năm 2001. Còn ông thì chỉ có mỗi cái tiêu đề cuốn sách do ông Hoàng Ngọc-Tuấn đưa lên (trong bài viết của ông ấy). Bởi thế ông mới mạnh dạn mà phát biểu rằng “Nếu mà chỗ bị gạch là chính trị thì đó cũng là biên tập luôn vì nó lạc đề so với chủ đề cuốn sách.” Nếu ông đã đọc cuốn sách ấy rồi thì ông hẳn không dám phát biểu một cách ngô nghê như thế. Hoặc giả, ông đã đọc cuốn ấy nhưng khả năng đọc và hiểu của ông có vấn đề thì ông mới nhận xét một cách kỳ dị như thế.
Thưa ông, nói thêm cho ông rõ (phòng hờ trường hợp ông chưa hề biết cuốn sách ấy tròn méo thế nào) là cuốn sách ấy của ông Hoàng Ngọc-Tuấn có hai phần chính: 1) Thực Tiễn Sáng Tác và 2) Góc Nhìn Lý Thuyết và phần thứ ba là phần Thay Lời Kết Luận. Trong mỗi phần chính có 9 bài tiểu luận và nghiên cứu về nhiều vấn đề, nhiếu khía cạnh khác nhau đến thi ca, tạo hình và âm nhạc. Những phần ấy đều gắn liền với cái nhìn sâu sắc về xã hội, văn hoá, chính trị và tôn giáo. Bởi thế, nhận xét của ông chẳng những lố bịch vì nó chứng tỏ ông chưa hề đọc cuốn sách mà còn chứa tỏ ông là người thiếu tự trọng đến độ dám nhận xét về một thứ mà mình chưa hề biết.
Tôi thì thấy ông…. hài một cách tội nghiệp và vô duyên trong trường này, thưa ông.
“có câu chuyện một hoạ sĩ kể lại như sau:
[Chính em đây, hồi năm 200X đem khoảng hai chục cái hình như thế này định triển lãm.” – Anh giơ tay chỉ các tác phẩm treo trước mặt, “Anh coi, chúng chỉ khác nhau về màu sắc, đường nét, còn thực ra là cùng một motive, vô thưởng vô phạt. Em làm để bán là chính! Các bố hội đồng đến ngó rồi phán: “Cho treo một nửa!” Khi em hỏi thế những cái bị loại là những cái nào, và lý do tại sao chúng bị loại thì các bố phán: “Không biết! Cứ chọn ra một nửa treo, còn loại một nửa. Thích cái nào thì tự chọn (!)” (Nguyễn Đình Đăng)
Nghệ sĩ xưa nay thường đãng trí
Câu “đầu tiên” ấy vội quên đi!
(Phỏng hai câu thơ hay, đã quên xuất xứ Nghệ sĩ vốn xưa giàu cảm lụy/Dẫu tàn thân thế khó quên nhau)
@vuvan:
Tôi xin lỗi vì giả định vuvan đã đọc bài viết sau đây của Hoàng Ngọc-Tuấn với các trang bị gạch bỏ trong quyển sách của ổng:
http://tienve.org/home/literature/viewLiterature.do?action=viewArtwork&artworkId=9557
Với tôi thì đó là một sự kiểm duyệt chứ không phải một sự biên tập. Nguyễn Trọng Tạo đề cập vấn đề này nhưng ông không nói rằng đó là một sự kiểm duyệt.
Chữ “kiểm duyệt” duy nhất trong bài của Nguyễn Trọng Tạo là chữ của một người khác. Nếu ông chỉ nói về biên tập thôi thì không nên dùng ví dụ của Hoàng Ngọc-Tuấn, vì chính tác giả Hoàng Ngọc-Tuấn cũng coi đó là một động thái kiểm duyệt.
Việc làm tuy nhỏ nhưng nhập nhằng này góp phần dẫn tới những phản hồi về kiểm duyệt trong một bài viết chỉ nói về biên tập.
vớ vẩn vui v/v văn Việt vờ vịt …
vẫn vậy
vô nguyên tắc là một cách sống hợp thời
đội lốt kỳ nhông vẫn dễ chịu hơn
miễn được coi là người
trong cuộc
vuông chiếu giữa làng
sắc màu lẫn lộn
này,
những kẻ còn tư lự
giữ sắc cho đời mà làm chi
thêm khổ
văn Việt vẫn vậy
khổ như chó…
Thưa ông Nguyên Khôi.
Xin phép cho tôi trích lại nguyên văn phản hồi của ông để mọi người giải trí cuối tuần:
“Chào ông Khải Minh,
Ông bảo:
“Nếu mà chỗ bị gạch là do viết văn dở thì đó là biên tập.”
Viết văn dở theo tiêu chuẩn nào? Các ông biên tập viên sửa văn của tác giả thì hoá ra đó là văn của tác giả hay văn của biên tập viên?
Nếu mà chỗ bị gạch là chính trị thì đó cũng là biên tập luôn vì nó lạc đề so với chủ đề cuốn sách.
Ông có đọc cuốn sách của ông HN-T chưa mà dám cho nó là “lạc đề so với chủ đề cuốn sách”?
Ông nhận xét và ý kiến càng lúc càng lố bịch và hồ đồ. Mong ông tự trọng và tôn trọng những người chung quanh cho một tí.
Cám ơn.”
– – – – – – –
Thưa ông Nguyên Khôi,
Tôi cứ tưởng là ông đã đọc (dù chỉ là đầu đề) cuốn sách ấy của Hòang Ngọc Tuấn rồi chứ?
Cám ơn sự hài hước của ông
Khải Minh
Trong bài “Âm nhạc, hội họa và kiểm duyệt” tại http://www.talawas.org/?p=3722
có câu chuyện một hoạ sĩ kể lại như sau:
[Chính em đây, hồi năm 200X đem khoảng hai chục cái hình như thế này định triển lãm.” – Anh giơ tay chỉ các tác phẩm treo trước mặt, “Anh coi, chúng chỉ khác nhau về màu sắc, đường nét, còn thực ra là cùng một motive, vô thưởng vô phạt. Em làm để bán là chính! Các bố hội đồng đến ngó rồi phán: “Cho treo một nửa!” Khi em hỏi thế những cái bị loại là những cái nào, và lý do tại sao chúng bị loại thì các bố phán: “Không biết! Cứ chọn ra một nửa treo, còn loại một nửa. Thích cái nào thì tự chọn (!)” Tức là các bố muốn dằn mặt em rằng: “Chúng tao có quyền đấy. Thích loại là chúng tao loại mày làm đ… gì được chúng tao!”]
Cách hành xử “cửa quyền” (power abuse) này, theo thiển ý của tôi, cũng nên được xếp cùng chiếu với kiểm duyệt (censorship), tương tự trường hợp một đoạn trong bài báo Văn Bảy viết về cố thi sĩ Nguyễn Trung Bình đăng trên TT&VH bị cắt.
Hôm nay, thứ Sáu, 11/12/2009, báo Thể thao & Văn hóa có đăng bài “Nhà thơ Nguyễn Trung Bình ra đi…” của nhà báo Văn Bảy. Đây là một bài ngắn viết về sự ra đi vĩnh viễn của nhà thơ Nguyễn Trung Bình và những tác phẩm anh để lại.
http://thethaovanhoa.vn/133N2009121108273850T0/nha-tho-nguyen-trung-binh-ra-di.htm
Nhà báo Văn Bảy vừa cho bạn bè biết có một đoạn trong bài đã bị ban biên tạp cắt bỏ.
Đoạn bị cắt bỏ là đoạn sau đây:
“Nguyễn Trung Bình làm thơ và viết báo rất có cá tính; và là đồng kịch bản lời thoại với Trần Anh Hùng trong phim Cyclo, giải Sư tử Vàng tại liên hoan phim Venise, nhân dịp điện ảnh thế giới tròn 100 năm (1895-1995).”
Là một nhà biên tập đầy kinh nghiệm, xin anh Nguyễn Trọng Tạo giải thích giùm: Sự cắt bỏ này là “biên tập” hay kiểm duyệt?
Nếu là “biên tập”, thì tại sao phải cắt bỏ đoạn này? Nếu là kiểm duyệt, thì đoạn này vi phạm vào cái gì mà bị cắt bỏ?
@ Bác Khai Minh và bác P.
Cám ơn bác Khải Minh, bác thật cao kiến, đúng là phẩm chất của người thích đùa. Còn bác P thì đúng là rất trẻ…con vì hay hỏi những câu mà người lớn phải bật cười.
Câu hỏi đó nên dành cho bác HN-T, vì chỉ có bác Tuấn mới biết những dòng bị gạch viết cái gì!
Dưới đây là một câu chuyện “biên tập” khác, ra đời năm 1953 tại Maxcơva, nhưng vừa xuất bản thì bị nhà nước thu hồi.
Xem tại:
http://ribf.riken.go.jp/~dang/NHThiep/nguoilincuuhoa.htm